Berlin Duvarı’nda Çello Çalan Adam

Bir Fotoğrafın Peşinde

Otuz yaşımdaydım, bir dergide Berlin Duvarı ile ilgili bir yazı okurken karşıma çıktı o fotoğraf. Siyah-beyaz bir kare: Yaşlı, kel bir adam alelade bir ofis sandalyesinde oturuyor, bacaklarının arasında koca çello, arkasında grafitilerle kaplı beton bir duvar, etrafında toplanmış insanlar. Bir duvarın önünde, sanki dünyadaki en doğal şeymiş gibi, çello çalıyor. Adamın yüzünde ne zafer sarhoşluğu ne de saf bir sevinç vardı; sanki daha derin bir şey görüyordum. Belki hüzün, belki arınma hissi, belki de uzun bir sürgünün sonunda eve dönüşün karmaşık duygusallığı.

Kimdi bu adam? Bu soru beni 20. yüzyılın en olağanüstü sanatçı portrelerinden birine götürdü.

Bakü’den Moskova’ya

27 Mart 1927’de Bakü’de doğdu Mstislav Leopoldoviç Rostropoviç. Daha doğmadan önce yaşamı bir mücadeleyle açılmıştı. Aile yoksuldu; anne baba, ikisi de çalışıyordu ve o sırada iki yaşında olan kızları Veronika‘ya bakmak bile kolay değildi. Annesi hamileliği sonlandırmak istedi. Doktor bir arkadaşının bu iş için önerdiği yollar işe yaramadı; bebek düşmedi, annesinin karnında tam on ay kaldı.^[1] Rostropoviç bunu yıllar sonra tek cümleyle özetleyecekti: “Ailem beni aldırmaya karar verdi… Ben bu savaşı kazandım.”^[2]

Babası Leopold, Pablo Casals‘ın öğrencisi olmuş saygın bir çellist ve pedagogdu; annesi Sofiya yetenekli bir konser piyanistiydi. Dört yaşında piyanoda ilk parçalarını yazan, sekiz yaşında babasının sınıfında çelloya başlayan küçük Slava (yakınlarının ona seslenişiyle) kısa sürede kendini belli etti.^[3] Aile 1932’de Moskova’ya taşındı. 1942’de, savaş yüzünden sığındıkları Orenburg’da babasını kaybettiğinde henüz on beş yaşındaydı; bu kayıp onu erken yaşta profesyonel müzisyen ve öğretmen olmaya zorladı. Öğrencilerinin çoğu kendisinden on-on beş yaş büyüktü. Çocukluğunu aceleyle tamamlamış bir gençti artık.

Moskova Konservatuarı’na on altı yaşında girdi. Burada orkestrasyon derslerinde Dmitri Şostakoviç‘le tanıştı; o hüzünlü valslerin ve yoğun senfonilerin bestecisiyle. Bu karşılaşma, yaşamının en önemli ilişkisinin başlangıcıydı. “Babamdan sonra hayatımdaki en önemli insan Şostakoviç‘ti,” diyecekti yıllar sonra.^[4]

İlk Eşik: 1948

1948’de Stalin rejimi, 20. yüzyıl müziğinin iki büyük bestecisi Sergei Prokofyev‘i ve Dmitri Şostakoviç‘i “formalist” diye damgaladı; yani Batı etkisi taşıdığı ve “halktan koptuğu” iddia edilen, resmî estetik çizgiye uymayan müziği hedefe koydu. Rostropoviç yirmi bir yaşındaydı; kompozisyon hocası besteci Vissarion Şebalin ile orkestrasyon hocası Şostakoviç “mesleki yetersizlik” gerekçesiyle görevden alındı. Konservatuvarda toplantılar düzenleniyor, öğrenciler kürsüye çıkıp “Komünist Parti sayesinde kulaklarımız sonunda açıldı, bunun müzik değil çöp olduğunu artık anlıyoruz” diyordu.^[5]

Rostropoviç konservatuvarı bırakmadı; o sonbahar oraya öğretmen olarak atandı.^[6] Fakat öğrencisi olduğu kompozisyon sınıfını bıraktı: “Derslere gitmeyi bıraktım. İdollerimin ayaklar altına alınmasına tanık olmak bana ağır geliyordu.”^[7] O yıl hakkında sonradan iki ayrı şey söyledi. Biyografi yazarına, bestecilerden hiçbiri için kuşku belirten tek kelime söylemediğini anlattı;^[8] 1996’da bir dergiye ise Şostakoviç‘i eleştirmeye zorlandığını.^[9] Hangisinin doğru olduğunu bilmiyoruz. Belki ikisi de doğrudur; o yıllarda susmak bile herkese nasip olmayan bir lükstü.

Prokofyev, yirmi üç yaşındaki Rostropoviç için Do majör Çello Sonatı‘nı yazdı; ona enstrümanları insan sesi gibi düşünmeyi öğretti. Şostakoviç‘le bağı daha da derinleşti; bestecinin Birinci Çello Konçertosu‘nu üç günde ezberledi.^[10] En dokunaklı an, 1960 yazında Şostakoviç‘in yeni bitirdiği Sekizinci Yaylı Kuartet‘i ona piyanoda çaldığı gün yaşandı: “Müziği dinlemeyi bitirdiğimizde ikimiz de ağladık. Sonra bana dedi ki: ‘Sonunda cenaze törenimde çalınmasını isteyeceğim bir eser yazdım.’”^[11]

Rostropoviç bestecilerden eser istemekle yetinmezdi; onlara cesaret verir, sınırları zorlar, çelloya yeni bir dil kazandırırdı. İngiliz müziğinin dev ismi, besteci Benjamin Britten‘la konuşacak ortak bir dilleri yoktu; ama müzikte birbirlerini kusursuz anlarlardı ve Britten onun için koca bir çello külliyatı yazdı. Rostropoviç‘in bu tavrı, Polonyalı besteci Witold Lutosławski‘ye söylediği iki kısa cümleye sığar: “Çelloyu düşünmeden yaz. Ben çelloyum!”^[12]

Soljenitsin’e Sığınak

Ekim 1969’da bir telefon geldi.

Aleksandr Soljenitsin hastaydı, belki kanserdi, Moskova dışında ısıtmasız bir yazlıkta yatıyordu. Rostropoviç arabaya atlayıp gitti, yazarı eski paçavralara sarınmış halde buldu ve ona yazlık evinin bahçesine yaptırdığı küçük, ısıtmalı daireyi teklif etti; yazara şöyle diyordu: “Siyatikse çabuk iyileşirsin. Kanserse nerede öldüğünün önemi yok.” Yazar teklifin içtenliğine ikna olup hemen kabul etti; o sonbahar bahçedeki daireye taşındı. Yıllar sonra bu sığınağı “hatırladığım en büyük hediye” diye anacaktı.^[13] Soljenitsin o kış Yazarlar Birliği’nden atıldı. Kültür Bakanı Furtseva yazarı evden çıkarmalarını istediğinde Rostropoviç‘in cevabı şu oldu: “İyi bir ev sahibi bir köpeği bile ayaza atmaz, insanı hiç atmaz.”^[14] Soljenitsin orada dört yıla yakın kaldı ve durmaksızın yazdı; 1973 baharında da ev sahibini üzerine çektiği zulümden kurtarmayı görev bilerek evden ayrıldı.^[15] Tehlike ikisinin de aklındaydı. Bir gün yazar şöyle dedi: “Bundan böyle Moskova’ya aynı arabayla gitmeyeceğiz. İkimizi tek bir kamyonla öldürmek KGB için fazla ucuz olurdu.”^[16]

1970’te Soljenitsin Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazandığında Sovyet basını yazarı hedefe koydu: Ödül bir “Batı komplosu” gibi sunuluyor, Soljenitsin neredeyse bir “vatan haini” diye damgalanıyordu. Böyle bir iklimde “akıllı” (!) bir insan, “ben müzisyenim” deyip susar; kariyerini, pasaportunu, sahnesini riske etmezdi. Rostropoviç ise oturup Soljenitsin‘i savunan açık bir mektup yazdı. Eşi Galina önce onu vazgeçirmeye çalıştı, sonra mektubu birlikte düzelttiler. 31 Ekim 1970’te, altı haftalık bir turneye çıkarken, mektubu havaalanı yolunda dört büyük gazeteye postaladı.^[17]

“Her insan, korkusuzca bağımsız düşünme ve bildiği, bizzat yaşadığı şeyler hakkında fikrini ifade etme hakkına sahip olmalıdır.”

“Lütfen bana açıklayın, neden edebiyat ve sanatımızda bu kadar sık, bu alanda tamamen yetersiz insanlar son sözü söylüyor?”

“1948’de gazetelerde yazılanları hatırlıyorum. Müziğimizin devleri Prokofyev ve Şostakoviç hakkında ne kadar saçmalık yazıldığını… Şimdi o yılların gazetelerine baktığınızda, pek çok şeyden dayanılmaz biçimde utanıyorsunuz.”^[18]

Mektup SSCB’de hiçbir zaman yayımlanmadı; elden ele çoğaltılan yasak kopyalarda (samizdat) tam metniyle dolaştı. Rostropoviç ise haberin patladığını turnenin ortasında, Bregenz’de konser salonunun önünde biriken gazetecileri ve kameraları görünce anladı.^[19] 1948’de hocalarının aşağılanmasını izlemek zorunda kalan genç adam, yirmi iki yıl sonra sesini yükseltmişti. Bunun bedeli ağır olacaktı.

Sürgün

Ortada bir yargılama, bir karar, bir tebliğ yoktu. Ceza sessizce, parça parça geldi. 1971 başında altı ay yurt dışına çıkamayacağı bildirildi; yasak sonra uzatıldı. Moskova ve Leningrad’daki konserleri iyice seyrekleştirildi. Moskova’nın ünlü Bolşoy Tiyatrosu’ndaki opera şefliğinden uzaklaştırıldı. Yurt dışı turnelerinin yerini Kamçatka’dan Orta Asya’ya uzanan taşra turneleri aldı. Adı basından silindi. Yönettiği bir konser yarım sayfalık övgüyle anlatıldı; ama sayfada ne onun adı vardı ne Galina‘nın. Eleştirmen, Galina‘nın söylediği aryayı öve öve bitirememiş, şarkıcıdan sadece “o” diye bahsedebilmişti. Öğrencilerine de röportajlarda adını anmamaları söylendi.^[20] Rostropoviç bu dönemi yıllar sonra şöyle özetleyecekti: “Sanatçı olarak bu ölüm demekti.”^[21]

Son darbe Mart 1974’te geldi. Galina‘yla Puccini‘nin Tosca operasını kaydediyorlardı. Kayıt bir sabah habersizce durduruldu. Bolşoy’dan beş kıskanç şarkıcı Merkez Komite’ye gidip “Buraya şarkıcı olarak değil, komünist olarak geldik” diye söze başlamıştı. Rostropoviç‘in “ideolojik kirliliğinin” tiyatroyu lekeleyeceğini söyleyip kaydı durdurtmuşlardı. Rostropoviç stüdyo müdürünün odasına dalıp “Bana tek bir seçenek bıraktınız: ya ülkeyi temelli terk edeceğim ya intihar edeceğim” dedi ve kapıyı çarptı. Ertesi gün, 29 Mart’ta, Galina‘nın ısrarıyla Sovyet lideri Leonid Brejnev‘e mektup yazıp iki yıllığına yurt dışında çalışma izni istediler; Rostropoviç mektubu Merkez Komite binasına elden bıraktı. Yarım saat geçmeden Kültür Bakanlığı’na çağrıldılar. İzin iki hafta sonra geldi; kararı Brejnev‘in kendisi vermişti.^[22] O iki hafta içinde Moskova’yı ziyaret eden ABD senatörü Edward Kennedy, Leonard Bernstein‘ın ricasıyla konuyu Brejnev‘e açmıştı; Galina bunu “uzaktan esen ilk taze rüzgâr” diye anar.^[23] 10 Mayıs’ta Konservatuvar’ın Büyük Salonu’nda öğrenci orkestrasıyla veda konseri verdi; Patetik Senfoni‘nin son notası çalınıp bittiğinde salon ayağa kalkmış, “Gitme, gitme!” diye bağırıyordu.^[24] Kâğıt üstünde iki yıllık bir izindi bu, ama ikisi de biliyordu: Bu bir sürgündü!

15 Mart 1978’de Sovyet vatandaşlığından resmen çıkarıldılar; resmî belge onları “ideolojik olarak yozlaşmış” diye tanımlıyordu. Haberi Paris’te, televizyonun gece haber bülteninden öğrendiler.^[25] “Brejnev 1978’de vatandaşlığımızı elimizden aldığında, yok edildik. Rusya kalbimdeydi, aklımdaydı. Acı çektim çünkü öleceğim güne kadar Rusya’yı ya da dostlarımı bir daha asla göremeyeceğimi biliyordum.”^[26]

Coğrafi olarak hareket ediyordu ama duygusal olarak donmuştu. Washington Ulusal Senfoni Orkestrası’nın müzik direktörü oldu, on yedi yıl orada kaldı. Ama her konserinde bir Rus besteci vardı programda. Prokofyev, Şostakoviç, Çaykovski. Müzik, onun için bir eve dönüş yoluydu: bedenen dönemeyen adam, partisyonun içinde hep evindeydi.

Bu yıkımı yalnız yaşamadı; yükü bölüşecek biri hep yanındaydı. Yanındaki kişi, Mayıs 1955’te Prag’daki bir müzik festivalinde tanışıp dört gün sonra evlendiği Galina Vişnevskaya‘ydı.^[27] Galina, dokuz yüz günlük Leningrad Kuşatması’nı Kronstadt’ta, on altı yaşında, hava savunma biriminin “mavi tümen” denen kadınları arasında geçirmiş bir kadındı; lağım borusu tamir etmiş, patates ekmiş, gemilerde ve siperlerde denizcilere şarkı söylemişti.^[28] İkisi de volkanik kişiliklerdi; evlilikleri çalkantılıydı, ama bir o kadar tutkuluydu. Sürgünü ve vatandaşlık kaybını birlikte atlattılar.

Berlin Duvarı’nda Bach

9 Kasım 1989 gecesi Rostropoviç Paris’teki dairesinde televizyon izliyordu. Ekranda önce Doğu Almanya’nın yeni seyahat düzenlemesini “hemen, gecikmeden” diye duyuran açıklama vardı. Sonra kontrol noktalarında biriken kalabalıkları, açılan bariyerleri, duvarın üstüne çıkan insanları izledi.^[29] On beş yıl önce onu anavatanından süren rejim, gözlerinin önünde çözülmeye başlamıştı. O gece neredeyse hiç uyumadı. Sadece kendi gözleriyle görmek değil, bildiği en güzel müziği Berlin’e götürmek istedi. Tarifeli uçuşlar doluydu; özel jeti olan bir arkadaşından onu ve çellosunu Berlin’e uçurmasını istedi.^[30]

11 Kasım 1989’da, Soğuk Savaş boyunca Doğu ile Batı Berlin arasındaki en bilinen geçiş noktası olan Checkpoint Charlie’ye gitti. Etrafta oturacak yer yoktu. Artık işlevsiz kalan kontrol kulübesinin kapısını çaldı, içeridekilerden biri onu tanıdı, kulübeden bir ofis sandalyesi bulundu. Rostropoviç sandalyeyi duvarın önüne, Mickey Mouse grafitisinin altına yerleştirdi. Altmış iki yaşında bir adam, on beş yıllık sürgünün ardından çellosunu dizlerinin arasına aldı ve Bach‘ın süitlerinden çalmaya başladı. Etrafındaki uğultu kesildi. Oradan geçen bir televizyon ekibi sahneyi kayda aldı; görüntüler dünya çapında yayınlandı. Çalmayı bitirip ayağa kalktığında bir adam öne çıkıp onu kucakladı.^[31]

“O olayı kutlamak için Bach‘ın en neşeli çello süitlerini çaldım,” dedi Rostropoviç. “Ama bu duvarı geçmeye çalışırken hayatını kaybetmiş olanları da unutamadım. Bu yüzden onların anısına İkinci Süit’in Sarabande’ını çaldım ve ağlayan bir genç adam gördüm.”^[32]

Bu an, Rostropoviç‘in hafızasında yıllardır açık duran bir parantezi kapatıyordu. Parantez şöyle açılmıştı: 21 Ağustos 1968’de, Sovyet tankları Prag’a girerken, Rostropoviç Londra’daki Royal Albert Hall’da, BBC Proms’ta sahnedeydi. O gece Sovyet Devlet Senfoni Orkestrası’yla Çek besteci Dvořák‘ın Si minör Çello Konçertosu‘nu çalacaktı; programın ironisi, daha başlamadan salona sinmişti.^[33] Dışarıda “Sovyet faşistleri defolun” pankartları, içeride altı bin kişinin bağırışı, tepinmesi, ıslığı… Rostropoviç o sabah otel odasında “Bu gece sahneye çıkmaya utanıyorum” diye dolanmıştı. Salon ancak o sahneye çıkınca sakinleşmişti. Eser bittiğinde gözyaşlarını saklamamış, Dvořák‘ın partisyonunu Çek halkıyla dayanışma işareti olarak başının üstüne kaldırmıştı.^[34] Tanıkların bir kısmına göre alkışlar dinmeyince sahneye bir kez daha dönmüş, bis olarak Bach‘ın İkinci Çello Süiti‘nden Sarabande‘ı çalmıştı; sanki o geceyi bir dua ile mühürler gibi.^[35] Galina‘nın anılarında bu bis yok. O, son nota duyulur duyulmaz kulise koştuğunu, Rostropoviç‘in dudakları titreyerek kolundan tutup “Otele dönelim, kimseyi görmeye dayanamıyorum” dediğini yazar; dışarıdaki göstericiler ikisini görünce susup yolu açmışlar.^[36] Kendi deyişiyle, o geceye kadar biri Sovyetler Birliği’nde, öteki dışarıda geçen ve birbirine değmeyen iki hayatı vardı. Prag’a giren tanklarla “bu iki hayat birden kesişti ve bir daha ayrılamadı.”^[37]

Yirmi bir yıl sonra, Berlin Duvarı’nın dibinde, aynı müzik başka bir eşiğin sesiydi. Londra’da, hükümetinin utancını tek başına sırtlanmış bir adam çalmıştı; Berlin’de, yıkılan duvarın önünde, arınmış bir adam çalıyordu. Aynı Sarabande bu kez tankların gölgesine değil, duvarın çatlağına çalınıyordu; yine hüzünle, ama bu defa bir araya geliş duygusuyla.

Berlin Duvarı’nın dibinde Bach çalarken kendi hayatının ikiye ayrılmış hatlarını da birbirine yaklaştırıyordu. Yıllar sonra sürgünü anlatırken bunu açıkça söyleyecekti: “Hayatım ikiye bölünmüştü. Kırk sekiz yaşıma kadar hep Doğu’da çaldım. Sonra sadece Batı’da çaldım.”^[38] Moskova’ya döndüğü 1990’da ise, o dönüşün ona Berlin’i hatırlattığını söyleyip ekleyecekti: “Şimdi kalbim bir araya geldi, kalbimin iki yarısı şimdi bir arada.”^[39]

Kalbimin İki Yarısı

Ocak 1990’da, Gorbaçov‘un glasnost ikliminde, Rostropoviç ve Galina‘nın Sovyet vatandaşlığı iade edildi.^[40] Bir ay sonra, 13 Şubat 1990’da, şefliğini yaptığı Washington Ulusal Senfoni Orkestrası’yla Moskova’ya döndü. Konservatuvar salonundaki ilk konserini, on altı yıl önce veda konserinde yönettiği Patetik Senfoni‘yle açtı.^[41] Ağustos 1991’de Moskova’da darbe girişimi patlak verdiğinde Batı’daydı. Haberi aldığında, kendi deyişiyle, kafasında Prokofyev, Şostakoviç, Musorgski ve Stravinski çalıyordu; “dünyaya böyle dâhiler vermiş bir ülke hâlâ acı çekiyor” diye düşünüp vizesini bile beklemeden uçağa bindi. Havaalanından doğruca, direnişçilerin toplandığı Rusya parlamento binasına, “Beyaz Saray”a gitti.^[42] Bir müzisyenin notaların arasından çıkıp tarihin sokağına indiği o nadir anlardan biridir bu.

Rostropoviç 27 Nisan 2007’de, tam seksen yaşında, Moskova’da hayatını kaybetti. Naaşı Moskova Konservatuarı’nda ve Kurtarıcı İsa Katedrali’nde ziyarete açıldı; Novodeviçi Mezarlığı’nda toprağa verildi. Tören sona erdiğinde yas tutanlar ona son bir alkış ve “bravo!” sesleri armağan ettiler.

Vicdan ve Virtüözlük

Rostropoviç‘in yaşamı düz bir çizgi izlemedi. Yirmi bir yaşında idollerinin ayaklar altına alınmasını izledi; o yıla dair sonradan anlattıkları birbirini tutmadı. Kırk üç yaşında Soljenitsin‘e ev sahipliği yapıp onu savunan açık mektubu yazdı; altmış iki yaşında Berlin Duvarı’nda Bach çaldı. Sanatı ile vicdanı ömrü boyunca birbirine sıkı sıkıya bağlı kaldı, çünkü o bağın ne kadar kolay koptuğunu 1948’de görmüştü.

Yaşlılığında bunu kendisi şöyle söyledi: “Hayatta en önemli şey vicdandır. Eğer yalan söylediyseniz ve insanlara acı çektirdiyseniz, bu yaşa geldiğinizde bunun yükünü taşımak çok zor olur.”^[43]

O fotoğrafa şimdi farklı bakıyorum. Artık sadece bir belge değil bir manifesto gibi görünüyor. Orada oturan yaşlı adam, ofis sandalyesinde, bir zamanlar “benim sesim” dediği çellosuyla,^[44] tarihe karşı en zarif direnişi sergiliyor: Güzellik yaratmak… Yüzündeki o adını koyamadığım ifadenin adını da artık koyabiliyorum.

Belki de vicdan budur işte. Unutmamak. Direnmek. Ve sonunda, ne pahasına olursa olsun, güzelliği dünyaya geri vermek.

Benzer yazılar okumak için kategori seçebilirsiniz.

Yorum yap

Notlar

[1] Elizabeth Wilson, Rostropovich: The Musical Life of the Great Cellist, Teacher and Legend (Chicago: Ivan R. Dee, 2008), s. 13. ↩︎

[2] Tully Potter, “Mstislav Rostropovich”, The Guardian, 27 Nisan 2007. https://www.theguardian.com/music/2007/apr/27/russia.world ↩︎

[3] Wilson, Rostropovich, s. xii–xiii, 11, 14–15 ve 158. ↩︎

[4] Joe Heaney, “Music and Politics Entwine in the Life and Work of Cello Maestro Mstislav Rostropovich”, The National, 18 Nisan 2017. https://www.thenationalnews.com/arts-culture/music-and-politics-entwine-in-the-life-and-work-of-cello-maestro-mstislav-rostropovich-1.56174 ↩︎

[5] Wilson, Rostropovich, s. 45 ve 68. ↩︎

[6] Wilson, Rostropovich, s. 56. ↩︎

[7] Wilson, Rostropovich, s. 45. ↩︎

[8] Wilson, Rostropovich, s. 68. ↩︎

[9] “Mstislav Rostropovich”, TIME, 7 Aralık 1996. https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2025752_2025466_2025460,00.html ↩︎

[10] Wilson, Rostropovich, s. 133. ↩︎

[11] “Six Rostropovich Interviews”, çev. David Abrams, Internet Cello Society, https://www.cello.org/Newsletter/Articles/rostrofrench/rostrofrench.htm (Le Monde, 16 Mart 2006); Wilson, Rostropovich, s. 190; Galina Vishnevskaya, Galina: A Russian Story, çev. Guy Daniels (San Diego: Harcourt Brace Jovanovich, 1984), s. 229–230. ↩︎

[12] Wilson, Rostropovich, s. 317. ↩︎

[13] Wilson, Rostropovich, s. 314; Aleksandr Soljenitsin, The Oak and the Calf, çev. Harry Willetts (New York: Harper & Row, 1980), s. 270. ↩︎

[14] Wilson, Rostropovich, s. 315. ↩︎

[15] Soljenitsin, The Oak and the Calf, Ek, s. 518 (23 Ağustos 1973 tarihli AP ve Le Monde söyleşisi). ↩︎

[16] Carlo Bianchi, yay. haz., “Music, Politics and History: ‘Slava’ Tells His Story” (Brescia konferansının dökümü, 4 Haziran 2003), Academia.edu. https://www.academia.edu/35585756/Music_politics_and_history_Slava_tells_his_story ↩︎

[17] Wilson, Rostropovich, s. 318; Vishnevskaya, Galina, s. 394–395. ↩︎

[18] Mektubun tam metni: A Chronicle of Current Events, sayı 16 (1970), https://chronicle-of-current-events.com/2014/08/02/16-1-solzhenitsyns-friends-and-foes/; ayrıca Wilson, Rostropovich, Ek 2, s. 354–356. ↩︎

[19] Wilson, Rostropovich, s. 318. ↩︎

[20] Wilson, Rostropovich, s. 320–324; Soljenitsin, The Oak and the Calf, s. 336 ve Ek, s. 517–518; Claude Samuel, Mstislav Rostropovich and Galina Vishnevskaya: Russia, Music, and Liberty: Conversations with Claude Samuel, çev. E. Thomas Glasow (Portland: Amadeus Press, 1995), s. 119–120. ↩︎

[21] “Rostropovich: The Virtuoso Who Redefined the Cello Forever”, BBC Music Magazine. https://www.classical-music.com/features/artists/mstislav-rostropovich ↩︎

[22] Wilson, Rostropovich, s. 334–335; Vishnevskaya, Galina, s. 398–408. ↩︎

[23] Vishnevskaya, Galina, s. 407–408; Samuel, Russia, Music, and Liberty, s. 120–121; “Music: Tears and Triumph in Moscow”, TIME, 26 Şubat 1990. https://time.com/archive/6714241/music-tears-and-triumph-in-moscow/ ↩︎

[24] Wilson, Rostropovich, s. 338. ↩︎

[25] Wilson, Rostropovich, s. xv; Vishnevskaya, Galina, s. 332; “Rostropovich and His Wife Stripped of Soviet Citizenship”, The Washington Post, 16 Mart 1978. https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/03/16/rostropovich-and-his-wife-stripped-of-soviet-citizenship/1da759f2-8b90-4f4b-a1c4-303fba65d5ea/ ↩︎

[26] Rostropoviç’in The Strad‘a verdiği 1997 tarihli söyleşiden; “Renowned Cellist, Dissident Rostropovich Dies”, AP, 27 Nisan 2007. https://www.today.com/popculture/renowned-cellist-dissident-rostropovich-dies-wbna18348465 ↩︎

[27] Wilson, Rostropovich, s. 91; Vishnevskaya, Galina, s. 145 ve 153. ↩︎

[28] Vishnevskaya, Galina, s. 27, 33–34 ve 38. ↩︎

[29] “9 November – a Historically Significant Date”, Bundesregierung. https://www.bundesregierung.de/breg-en/service/archive/archive/9-november-a-historically-signficant-date-411370 ↩︎

[30] “Remembrance: Rostropovich’s Playing Bach at the Berlin Wall 25 Years Ago”, Classical Daily. https://classicaldaily.com/rememberance-rostropovichs-playing-bach-berlin-wall-25-years/ ↩︎

[31] Charlie Connelly, “Mstislav Rostropovich: The Cellist Who Soundtracked the Fall of the Wall”, The New World, 24 Nisan 2024. https://www.thenewworld.co.uk/mstislav-rostropovich-great-european-lives/ ↩︎

[32] “Six Rostropovich Interviews” (19 Kasım 2005 tarihli söyleşi). ↩︎

[33] Wilson, Rostropovich, s. 292; “1968 Proms”, YourClassical, 21 Ağustos 2025. https://www.yourclassical.org/episode/2025/08/21/composers-datebook-antonin-dvorak ↩︎

[34] Wilson, Rostropovich, s. 292; Phil Hebblethwaite, “Junk Shop Classical on Mstislav Rostropovich”, The Quietus, 25 Temmuz 2018, https://thequietus.com/opinion-and-essays/black-sky-thinking/mstislav-rostropovich-review-anniversary/; Nicholas Kenyon, “A Man of Virtuosity and Virtue”, The Observer, 29 Nisan 2007. https://www.theguardian.com/music/2007/apr/29/classicalmusicandopera.features1 ↩︎

[35] Hebblethwaite, “Junk Shop Classical”; Potter, “Mstislav Rostropovich”. ↩︎

[36] Vishnevskaya, Galina, s. 385–386. ↩︎

[37] Wilson, Rostropovich, s. 293. ↩︎

[38] “Six Rostropovich Interviews” (19 Kasım 2005 tarihli söyleşi). ↩︎

[39] “Master Cellist, Conductor Rostropovich Dies at 80”, NPR, 27 Nisan 2007. https://www.npr.org/2007/04/27/9870484/master-cellist-conductor-rostropovich-dies-at-80 ↩︎

[40] “Soviet Union Restores Rostropovich Citizenship”, The Washington Post, 17 Ocak 1990. https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1990/01/17/soviet-union-restores-rostropovich-citizenship/811b6035-6434-4a3f-a65f-2bd6f8c98f66/ ↩︎

[41] “From Russia with Love and Back Again: Rostropovich’s Exile and Return”, ADST, 2016, https://adst.org/2016/06/russia-love-back-rostropovichs-exile-return/; Samuel, Russia, Music, and Liberty, s. 11. ↩︎

[42] “Rostropovich’s Emotional Return Home”, UPI, 27 Ağustos 1991, https://www.upi.com/Archives/1991/08/27/Rostropovichs-emotional-return-home/8398683265600/; Samuel, Russia, Music, and Liberty, s. 12–13 (Mélomane, Ekim 1991). ↩︎

[43] “What’s Important Is Your Conscience”, The Telegraph. https://www.telegraph.co.uk/culture/music/classicalmusic/3573306/Whats-important-is-your-conscience.html ↩︎

[44] Laurie Niles, “Mstislav Rostropovich, 1927–2007”, Violinist.com, 27 Nisan 2007. https://www.violinist.com/blog/laurie/20074/6857/ ↩︎

Kaynakça

ADST. “From Russia with Love and Back Again: Rostropovich’s Exile and Return”. 2016. https://adst.org/2016/06/russia-love-back-rostropovichs-exile-return/

AP. “Renowned Cellist, Dissident Rostropovich Dies”. Today.com, 27 Nisan 2007. https://www.today.com/popculture/renowned-cellist-dissident-rostropovich-dies-wbna18348465

BBC Music Magazine. “Rostropovich: The Virtuoso Who Redefined the Cello Forever”. https://www.classical-music.com/features/artists/mstislav-rostropovich

Bianchi, Carlo, yay. haz. “Music, Politics and History: ‘Slava’ Tells His Story”. Brescia konferansının dökümü, 4 Haziran 2003. Academia.edu. https://www.academia.edu/35585756/Music_politics_and_history_Slava_tells_his_story

Bundesregierung. “9 November – a Historically Significant Date”. https://www.bundesregierung.de/breg-en/service/archive/archive/9-november-a-historically-signficant-date-411370

A Chronicle of Current Events. Sayı 16, 1970. https://chronicle-of-current-events.com/2014/08/02/16-1-solzhenitsyns-friends-and-foes/

Classical Daily. “Remembrance: Rostropovich’s Playing Bach at the Berlin Wall 25 Years Ago”. https://classicaldaily.com/rememberance-rostropovichs-playing-bach-berlin-wall-25-years/

Connelly, Charlie. “Mstislav Rostropovich: The Cellist Who Soundtracked the Fall of the Wall”. The New World, 24 Nisan 2024. https://www.thenewworld.co.uk/mstislav-rostropovich-great-european-lives/

Heaney, Joe. “Music and Politics Entwine in the Life and Work of Cello Maestro Mstislav Rostropovich”. The National, 18 Nisan 2017. https://www.thenationalnews.com/arts-culture/music-and-politics-entwine-in-the-life-and-work-of-cello-maestro-mstislav-rostropovich-1.56174

Hebblethwaite, Phil. “Junk Shop Classical on Mstislav Rostropovich”. The Quietus, 25 Temmuz 2018. https://thequietus.com/opinion-and-essays/black-sky-thinking/mstislav-rostropovich-review-anniversary/

Kenyon, Nicholas. “A Man of Virtuosity and Virtue”. The Observer, 29 Nisan 2007. https://www.theguardian.com/music/2007/apr/29/classicalmusicandopera.features1

Niles, Laurie. “Mstislav Rostropovich, 1927–2007”. Violinist.com, 27 Nisan 2007. https://www.violinist.com/blog/laurie/20074/6857/

NPR. “Master Cellist, Conductor Rostropovich Dies at 80”. 27 Nisan 2007. https://www.npr.org/2007/04/27/9870484/master-cellist-conductor-rostropovich-dies-at-80

Potter, Tully. “Mstislav Rostropovich”. The Guardian, 27 Nisan 2007. https://www.theguardian.com/music/2007/apr/27/russia.world

Samuel, Claude. Mstislav Rostropovich and Galina Vishnevskaya: Russia, Music, and Liberty: Conversations with Claude Samuel. Çev. E. Thomas Glasow. Portland: Amadeus Press, 1995.

“Six Rostropovich Interviews”. Çev. David Abrams. Internet Cello Society. https://www.cello.org/Newsletter/Articles/rostrofrench/rostrofrench.htm

Soljenitsin, Aleksandr. The Oak and the Calf. Çev. Harry Willetts. New York: Harper & Row, 1980.

The Telegraph. “What’s Important Is Your Conscience”. https://www.telegraph.co.uk/culture/music/classicalmusic/3573306/Whats-important-is-your-conscience.html

TIME. “Music: Tears and Triumph in Moscow”. 26 Şubat 1990. https://time.com/archive/6714241/music-tears-and-triumph-in-moscow/

TIME. “Mstislav Rostropovich”. Europe: 50 Remarkable Years, 7 Aralık 1996. https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2025752_2025466_2025460,00.html

UPI. “Rostropovich’s Emotional Return Home”. 27 Ağustos 1991. https://www.upi.com/Archives/1991/08/27/Rostropovichs-emotional-return-home/8398683265600/

Vishnevskaya, Galina. Galina: A Russian Story. Çev. Guy Daniels. San Diego: Harcourt Brace Jovanovich, 1984.

The Washington Post. “Rostropovich and His Wife Stripped of Soviet Citizenship”. 16 Mart 1978. https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1978/03/16/rostropovich-and-his-wife-stripped-of-soviet-citizenship/1da759f2-8b90-4f4b-a1c4-303fba65d5ea/

The Washington Post. “Soviet Union Restores Rostropovich Citizenship”. 17 Ocak 1990. https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1990/01/17/soviet-union-restores-rostropovich-citizenship/811b6035-6434-4a3f-a65f-2bd6f8c98f66/

Wilson, Elizabeth. Rostropovich: The Musical Life of the Great Cellist, Teacher and Legend. Chicago: Ivan R. Dee, 2008.

YourClassical. “1968 Proms”. Composers Datebook, 21 Ağustos 2025. https://www.yourclassical.org/episode/2025/08/21/composers-datebook-antonin-dvorak