Şiirsel idealizm övgüsü, sekiz yıl önce aynı kurulun karanlık ve belirsiz bulduğu yazara gitti.
Murat Beyazyüz
1911 Nobel Edebiyat Ödülü, Fransızca yazan Belçikalı Maurice Maeterlinck‘e verildi. Gerekçe onun çok yönlü edebî faaliyetini, özellikle hayal zenginliğiyle öne çıkan ve kimi zaman masal kılığında derin bir ilham açığa vuran tiyatro eserlerini övüyordu.[1] Akademinin kendi İngilizce çevirisi burada “şiirsel muhayyile”den söz ediyor; İsveççe aslındaki karşılık ise “şiirsel idealizm”dir. Asıl metin yazarın oyunlarının okurun “duygusuna ve sezgisine” seslendiğini de söylüyor; İngilizce çeviri sezginin yerine de hayal gücünü koyuyor.[2] Farklar küçük görünüyor, fakat dizinin ana meselesine dokunuyorlar. Ödülü on yıldır yöneten ölçütün adı idealizmdi ve resmî çeviri onu bir hayal gücü övgüsüne indirgedi.
Maeterlinck‘i ilk kez 1903’te Anatole France aday göstermiş. Resmî arşivde adına beş yıla yayılan sekiz kayıt bulunuyor; ödüle götüren son iki öneriyi İsveç Akademisinin kendi üyesi Carl Bildt vermiş.[3] 1911 listesinde otuz adaylık ve yirmi yedi isim varmış; Thomas Hardy, Henry James, George Bernard Shaw ile Anatole France da o listedeymiş. İngiliz yazarlar birliği Society of Authors o yıl üç ayrı öneri göndermiş. En çok imza, siyaset adamı ve deneme yazarı John Morley için toplanmış; onu yirmi bir üye önermiş, James‘i üç, Hardy‘yi iki üye. August Strindberg‘i aday gösteren mektup süresi içinde ulaşmadığından listeye hiç girmemiş.[4]
Komitenin bu adlarla ne yaptığı da dosyada duruyor. Espmark‘ın aktardığına göre James‘in Bir Kadının Portresi isimli eserindeki motivasyon “temelde zayıf” bulunmuş ve Isabel Archer’ın Osmond’u seçmesi inandırıcı görülmemiş; asıl itiraz ise yoğunlaşma eksikliğiymiş, çünkü ayrıntılı tasvirleri komiteye göre bütün zarafetine rağmen yorucuymuş. Shaw ise “gücünde fazlasıyla kaba, sanatsal olarak fazlasıyla yetersiz” sayılarak elenmiş. Hardy‘nin dosyası ise aynı komitede bir yıl önce, determinizmi ve Tanrı tasavvuru gerekçesiyle kapanmıştı.[5] Yani 1911’de Akademi, bugün romanın ve tiyatronun sınırlarını genişletmiş saydığımız üç adı, biçim ve dünya görüşü ölçüsüne uymadıkları için sınıfta bırakmış. Maeterlinck‘in kabul edilmesinin sebebi de onun bu ölçüye yaklaşmasıdır ve bu yakınlaşmanın tarihi sekiz yıl öncesinde başlıyor.
Ödülün tarihini Akademinin komite raporlarına dayanarak yazan Kjell Espmark‘a göre Maeterlinck 1903’te sert biçimde reddedilmiş. Gerekçe iki katmanlıymış: sembolizme duyulan güvensizlik ve yazarın Herbert Spencer‘dan gelen agnostisizmi. Şiirleri fazla karanlık bulunmuş; rapor, oyunlardaki yazgıcılık için “Maeterlinck‘in fatalizmi bütün figürleri karanlık güçlerin kuklalarına çeviriyor” demiş.[6] 1909’a gelindiğinde aynı kalem başka bir şey yazmış. Komite başkanı Carl David af Wirsén, Maeterlinck‘i “ruh doluluğu” bakımından Selma Lagerlöf‘ün “çok üstünde” bulmuş; deneme kitabı La sagesse et la destinée (Bilgelik ve Yazgı) ile yazgıcılığın “aşıldığını” ve kaderin insanın “kendi göğsüne” konduğunu saptamış. Espmark‘ın hükmü tek cümledir: “1909 değerlendirmesi, 1911 yılı ödülünün belirleyici arka planını oluşturur.”[7]
Sonraki kabul anlatısı başka bir sebep gösterdi. Nobel ödülü sahiplerini 1925’te toplu olarak değerlendiren Annie Russell Marble, asıl sebebin büyük ihtimalle 1908 tarihli Mavi Kuş olduğunu yazmış.[8] Akademinin takdim konuşması bu kanaati desteklemiyor. Wirsén oyunu “çocukluğun şiiriyle parıldayan derin bir masal” diye anmış, ardından onda saf bir doğallığa yer bırakmayacak kadar çok düşünce bulunduğunu eklemiş. En yüksek övgüyü ise Aglavaine et Sélysette (Aglavaine ile Sélysette) oyununa ayırmış ve onu “dünya edebiyatının en saf mücevherlerinden biri” saymış.[9] Sonradan ödülü kazandırdığı sanılan oyun, ödülü veren adamın en çekingen davrandığı oyundu.
Raporları yazan ile övgüyü okuyan aynı adamdı. Wirsén 1903’te Maeterlinck‘i eleyen raporu kaleme almış, 1911’de aynı yazarın övgüsünü kürsüden kendisi okumuş. Bu, onun ilk on yılda bir adayın lehine açıkça fikir değiştirdiği ender örneklerden biridir ve görev yaptığı dönemin son ödülüdür. Bir yıl önce ödül Paul Heyse‘ye gitmiş, Maeterlinck oylamada iki oyla ikinci kalmıştı. İki yazar arasında dosyaların kaydetmediği bir soğukluk da varmış. Maeterlinck, Mary Magdalene oyununun önsözünde, aynı konuyu daha önce işleyen Heyse‘den iki sahneyi kullanmak için izin istediğini ve “hiç de nazik olmayan”, neredeyse tehditkâr bir redle karşılaştığını yazmış.[10]
İngilizce toplu eserlerinden okuduğum The Intruder (Çağrılmadan Gelen), The Blind (Körler), Pelléas and Mélisande (Pelleas ve Melisande) ve The Death of Tintagiles (Tintagiles’in Ölümü), ödülün asıl konusunun ne olduğunu bana açıkça gösterdi.[11] Maeterlinck tiyatroyu tersine çevirmiştir. Oyunlarda insanlar oturur, bekler, yarım konuşur ve ne olduğunu tam anlayamadıkları bir korkunun içinde kalırlar. Kapı gıcırdar, ışık titrer, uzaktan bir ses gelir. İlk anda “Bu da tiyatro mu?” diye düşünmek mümkündür. Sonra asıl olayın görünmeyen tehdit olduğunu fark edersiniz. Karakterlerin söylediklerinden çok söyleyemedikleri önem kazanır.
Bu yeniliğin edebiyat tarihindeki karşılığı düz bir çizgi değildir. Kendi çağı ikiye bölünmüş. Beckett ile Maeterlinck‘i karşılaştıran edebiyat araştırmacısı Ashley Taggart iki ucu da aktarıyor. Dejenerasyon kuramını sanata uygulayan ve doksanlı yıllarda büyük gürültü koparan Max Nordau, onun sahnesindeki kişilerde ne akıl ne irade görmüş. Bunları “düşünen ve konuşan insanlar değil, iribaşlar veya sümüklüböcekler” saymış, hatta panayırda gösteri yapan pirelerden bile aptal bulmuş. Nordau‘nun kusur diye sıraladığı şey, biraz önce anlattığım sahnenin kendisidir. Öbür uçta August Strindberg duruyor. Maeterlinck‘in deneme kitabı Le Trésor des humbles (Alçakgönüllülerin Hazinesi) için “okuduğum en büyük kitap” demiş, 1901’de Kronbruden (Taç Gelin) adlı oyununu yazarken de onun “harikulade güzellik dünyasına” girmeye çalıştığını söylemiş. 1911’de adaylık önerisi süreye takılan yazar, ödülü alan yazarın hayranıymış.[12]
Sınırları ise hayranları görmüş. Marble‘ın aktardığına göre, Maeterlinck‘i İngilizceye ilk çevirenlerden Amerikalı şair Richard Hovey, onu öteki simgecilerden ayıran iki özelliği “tekniğinin tuhaflığı ile duygusal menzilinin darlığı” diye saptamış ve hükmünü vermiş: “Ana tonu her zaman dehşettir, üstelik tek tür dehşet, mezarlık dehşeti. O, Poe gibi, kabrin şairidir.” Aynı cümlede onun Poe kadar geniş bir etki bırakmaya aday olduğunu da eklemiş.[13] W. B. Yeats onu 1898’de, sahneye “çoktan yarı buhar hâline gelmiş” solgun gölgeler koyan bir yazar diye tarif etmiş.[14] Sonraki kuşak daha acımasızdı. Yeats ile Maeterlinck ilişkisini inceleyen edebiyat araştırmacısı Raphaël Ingelbien‘in aktardığına göre T. S. Eliot 1930’da onu “popüler felsefe modalarına ait bir merak nesnesi” saymış. Bir yıl sonra Amerikalı eleştirmen Edmund Wilson, sembolizmin modern edebiyata bıraktığı mirası inceleyen Axel’s Castle adlı kitabında ona müstakil bir bölüm ayırmamış.[15] Düşüşün ölçüsünü bugünkü akademik dil de veriyor. Maeterlinck üzerine tek başına bir kitap yazan Patrick McGuinness kitabına, yazarın bir zamanlar ne olduğunu okura hatırlatarak başlamak zorunda kalmış; Taggart bu zorunluluğu yıldızın ne kadar söndüğünün işareti sayar. McGuinness‘in kendi hükmü ise onu “tiyatronun en sessiz fakat en köktenci yenilikçilerinden biri” sayar.[16]
Buna karşılık oyunlar başka sanatlarda yaşamaya devam etti. Pelléas et Mélisande için Fauré, Debussy, Schönberg ve Sibelius ayrı ayrı müzik yazmış; Mavi Kuş ise ilk kez 1908’de Moskova’da, Stanislavski rejisiyle sahnelenmiş.[17] Asıl süreklilik ise tiyatronun kendi içinde kuruldu. Beckett‘in bekleyen insanlarıyla Maeterlinck‘in bekleyen körleri arasındaki bağ altmışlı yıllardan bu yana işleniyor. Taggart bu bağı iki oyunun sahnelerini yan yana koyarak izler ve Körler için “eylemi çıkarılmış tek perdelik bir oyun” der. Karşılaştırmayı benzerlikten öteye taşıyan bir kayıt da var; Taggart‘ın John Pilling‘den aktardığına göre Beckett, Körler ile Evin İçi hakkında övgüyle konuşmuş. Bu, iki yazar arasında doğrudan bir etki kurmaya yetmiyor. Yine de Beckett‘in bu oyunları bildiğini ve beğendiğini biliyoruz; akrabalık dediğim şeyin en azından bir tarafı okumuştu.[18]
Mavi Kuş‘u özgün oyun metninden okumadım. Elimdeki baskı, yazarın hayat arkadaşı Georgette Leblanc‘ın çocuklar için hazırladığı düzyazı uyarlamasıdır; hükmüm bu yüzden oyunun kuruluşunu değil, uyarlamanın da taşıdığı temaları ve simgeleri kapsıyor.[19] Alegori yüzeyde çocuklara yönelik bir masal gibi ilerliyor; derine inildiğinde mutluluk, ölüm, hafıza, sadakat ve insanın çevresine karşı körlüğü üzerine bir düşünce eserine dönüşüyor. İdealizm vardır, fakat bir doktrin gibi okurun önüne konmaz. Mavi kuşun sürekli kaçması, mutluluğun uzakta değil, görülemeyen yakınlıkta bulunduğunu düşündürür. Köpek Tylô’nun sadakati ile kedi Tylette’in ihaneti açık bir ahlaki karşıtlık kurar. Bu kitabı çocuklara tavsiye ederim; çocuk bütün simgeleri çözmese bile bazı fikirleri zihnine alır ve büyüdüğünde onları yeniden hatırlayabilir.
Doğa kitaplarında edebî güç ile bilimsel güvenilirlik birbirinden ayrılıyor. Çiçeklerin Zekâsı akıcı ve gözlemcidir; adaçayı ile orkidelerde birçok mekanizmayı doğru aktarır. Fakat bitkilere amaç ve zekâ yüklerken evrimsel açıklamayı geri plana itiyor ve Darwin‘i seçici kullanıyor. Arının Hayatı kovanı birey ile toplum, özgürlük ile düzen arasındaki gerilimlerin aynasına çeviriyor; bedeli, arılara kahramanlık ve kolektif irade gibi insanî anlamlar yüklemesidir. İki kitap da edebiyat olarak ilgi çekici, biyoloji olarak ihtiyatla okunmalıdır.[20] Bugün bana kusur görünen bu insanlaştırma, kitabın çıktığı yıl kusur sayılmamıştı. Nature dergisinde 1901’de çıkan değerlendirme, kitabın arıları insanlaştırmadığını ve konudaki en yeni bilgiyle aynı hizada durduğunu yazmış.[21]
Büyük Sır‘da Maeterlinck‘i daha mesafeli ve entelektüel buldum. Okültizme sempati gösterirken onun vahiy ve gizli bilgi iddialarını sorguluyor. Kurduğu soy ağacı tartışmalıdır, fakat düşüncelerini savunma yeteneği kuvvetlidir. Ölüm ise korkuyu can çekişme, çürüme, cehennem ve bilinmezlik gibi parçalara ayırarak rahatlatıcı bir açıklık sağlıyor. Enerjinin yok olmamasından bilincin sürmesine geçişi bilimsel bakımdan zayıftır; yine de ölüm korkusunu akılla ehlileştiren etkili bir kitaptır.[22]
Maeterlinck‘in Türkçeye çevrilen eserleri bu resmin ancak yarısını gösteriyor. Bugün piyasada duran kitapları doğa denemeleri ile ezoterik metinlerdir. Oyunları ise dilimize otuzlu yıllarla altmışlı yıllar arasında, bir bölümü Maarif Vekâletinin çeviri programı içinde, bir bölümü özel yayınevleri eliyle girmiş. Mavi Kuş 1937’de Mehmed Şükrü Erden, Pelleas ve Melisande 1944’te Turgut S. Erem, Çağrılmadan Gelen 1961’de Memet Fuat çevirisiyle basılmış. Hepsinin baskısı tükenmiş ve bugün yalnızca sahaflarda bulunuyorlar; oyunları İngilizce toplu eserlerden okumamın sebebi budur. Bugün satışta olan tek oyun çevirisi, yazarın 1941’de kaleme aldığı ve el yazması ancak 2022’de bulunan Çocukların Gecesi‘dir. Buna karşılık Mavi Kuş raflarda duruyor, çünkü Leblanc‘ın çocuklar için hazırladığı anlatı biçimiyle basılmaya devam ediyor.[23] Türkçede yaşamaya devam eden eserler, ödülü asıl kazandıran eserler değildir.
Okuduğum eserler ölçüsünde Maeterlinck‘in bütün düşüncelerine katılmıyorum. Doğa yazılarında bilimi şiire fazla yaklaştırıyor, metafizik metinlerinde kanıtın taşıyamayacağı sıçramalar yapıyor. Buna rağmen edebî yeteneği ve tiyatro tarihindeki yeri konusunda kuşkum kalmadı. 1911 tercihi, Nobel’in ilk yıllarındaki daha isabetli kararlardan biridir. Yalnız Akademi doğru yazarı kısmen yanlış sebeplerle seçmiş. Wirsén onu yazgıcılığını geride bıraktığı ve kabul edilebilir bir idealizme ulaştığı için benimsemiş. Edebiyat tarihinin koruduğu ise geride bıraktığı varsayılan o erken dönem oldu. Sahnedeki gürültüyü azaltıp sessizliği dramatik bir kuvvete dönüştüren yazar orada duruyor.
Notlar
[1] The Nobel Prize, “The Nobel Prize in Literature 1911,” NobelPrize.org, erişim 9 Ağustos 2026, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1911/summary/. Resmî İngilizce gerekçe şöyledir: “in appreciation of his many-sided literary activities, and especially of his dramatic works, which are distinguished by a wealth of imagination and by a poetic fancy, which reveals, sometimes in the guise of a fairy tale, a deep inspiration, while in a mysterious way they appeal to the readers’ own feelings and stimulate their imaginations.” Maeterlinck 29 Ağustos 1862’de Gent’te doğdu, 6 Mayıs 1949’da Nice’te öldü. Törene gelemedi; ödülü onun adına Belçika elçisi aldı. ↩︎
[2] Svenska Akademien, “Nobelpristagare i litteratur,” svenskaakademien.se, erişim 9 Ağustos 2026, https://www.svenskaakademien.se/nobelpriset/nobelpristagare-i-litteratur. İsveççe gerekçedeki ifadeler “en poetisk idealitet” ile “tilltalar läsarens känsla och aning” biçimindedir; resmî İngilizce çeviri ilki için “poetic fancy” der, ikincideki sezgi kelimesini “imaginations” diye karşılar. Gerekçeyi 1925’te çeviren Annie Russell Marble ise “poetic idealism” karşılığını kullanır ve İsveççeye daha yakın durur. Bkz. Annie Russell Marble, The Nobel Prize Winners in Literature (New York: D. Appleton, 1925), 148. ↩︎
[3] The Nobel Prize, “Nomination Archive: Maurice Maeterlinck,” NobelPrize.org, erişim 9 Ağustos 2026, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1911/maeterlinck/nominations/. Kayıtlar şöyledir: 1903’te Anatole France (iki kayıt), 1904’te Paul Thomas, 1909’da Ernest Discailles ile “çok sayıda Belçikalı profesör ve akademi üyesi”, 1910 ve 1911’de Carl Bildt. ↩︎
[4] The Nobel Prize, “Nomination Archive: Nominations for Nobel Prize in Literature 1911,” NobelPrize.org, erişim 9 Ağustos 2026, https://www.nobelprize.org/nomination/archive/list.php?prize=4&year=1911. Arşiv o yıl için otuz adaylık kaydeder; bir öneri üç adı birlikte gösterdiği için isim sayısı yirmi yedidir. Society of Authors’ın üç önerisi John Morley, Henry James ve Thomas Hardy içindir. Shaw’u klasik filolog Gilbert Murray, France’ı oyun yazarı Paul Hervieu önermiştir; Pierre Loti de Académie française’in yirmi üyesinin ortak önerisiyle listededir. Listede ayrıca Antonio Fogazzaro, Verner von Heidenstam, Gustav Fröding, Karl Gjellerup ve Harald Höffding gibi adlar vardır. Strindberg’i öneren ilahiyatçı Nathan Söderblom’un mektubu süre geçtikten sonra ulaştı ve arşiv listesinde görünmez. ↩︎
[5] Kjell Espmark, Der Nobelpreis für Literatur: Prinzipien und Bewertungen hinter den Entscheidungen, çev. Ruprecht Volz ve Fritz Paul (Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1988), 35-37. Komite Güvercinin Kanatları‘nı da inanılmaz ve iğrenç bulduğu bir motif üzerine kurulu sayar. Ayrıntı tasvirleri için kullandığı ölçü şudur: bunlar Walter Scott’ın dehasına sahip bir yazarda hoş görülebilirmiş, James’te ise yorucuymuş. Espmark 1911 James kararını, Wirsén’in komitede kalemi elinde tuttuğu son fırsat sayar ve dönemin sonunu buraya koyar. Hardy hakkındaki hüküm 1910 komite raporundadır; rapor üslubunu ve manzara tasvirlerini kabul ettikten sonra onu “sert bir determinizm” ile “Tanrı’ya karşı tuhaf bir düşmanlık” yüzünden elemiştir. Bkz. Espmark, 35-36. ↩︎
[6] Espmark, Der Nobelpreis für Literatur, 29-30. 1903 raporu lirik derleme Serres chaudes‘u “çok karanlık” bulur; agnostisizm itirazı, raporun “agnostisizmin ustası” saydığı Herbert Spencer’ın etkisine bağlanır. ↩︎
[7] Espmark, Der Nobelpreis für Literatur, 30. Cümlenin aslı şöyledir: “Die Beurteilung von 1909 bildet den entscheidenden Hintergrund für den Preis des Jahres 1911.” Aynı 1909 değerlendirmesi L’intruse ile Aglavaine et Sélysette‘i “dünya edebiyatının en güzel süs taşları” arasında sayar. La sagesse et la destinée 1898 tarihli bir deneme kitabıdır ve Türkçeye çevrilmedi; parantezdeki karşılık yayımlanmış bir eser adı değildir. ↩︎
[8] Marble, The Nobel Prize Winners in Literature, 153. Cümlenin aslı şöyledir: “Probably, the last symbolic drama was the primal cause of the Nobel award.” Marble 1911’i ayrıca bir başlangıç sayar; ona göre ilk on yıl bitmişti ve yeni bir aday kuşağı sahneye çıkıyordu. Elde bulunan nüsha elektronik baskıdır; sayfa numaraları içindekiler listesinden ve dizinden alınmıştır, Maeterlinck bölümü 148-158. sayfalardadır. ↩︎
[9] The Nobel Prize, “Award Ceremony Speech 1911,” NobelPrize.org, erişim 28 Temmuz 2026, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1911/ceremony-speech/. Konuşmayı Wirsén 10 Aralık 1911’de yaptı. Konuşma agnostisizmi de doğrudan ele alır ve “mazur görülebilir” sayar, çünkü ona göre hiçbir insan aklı varoluşun kökeni hakkında kesin bir kavram kuramaz. Mavi Kuş için kullanılan ifadeler “a profound fairy tale which sparkles with the poetry of childhood” ile “too much reflection to have quite enough naive spontaneity”, Aglavaine et Sélysette için kullanılan ifade “one of the purest jewels in world literature” biçimindedir. Oyun 1896’da yayımlandı ve Türkçeye çevrilmedi; parantez içinde verilen karşılık yayımlanmış bir eser adı değildir. ↩︎
[10] Oylama ve yedek adaylık için: Janina Gesche, Stockholmer literarische Entscheidungen: Zu den Ausleseprozessen bei der Vergabe des Nobelpreises für Literatur am Beispiel deutschsprachiger Kandidaten – von Theodor Mommsen bis Hermann Hesse (Berlin: Peter Lang, 2021), 126-127. Komite 1910 raporunda Maeterlinck’i Akademide tereddüt doğması ihtimaline karşı yedek aday olarak anmış ve 1909 tarihli uzman raporuna gönderme yapmıştır; 10 Kasım 1910 oylamasında on altı üyeden on dördü Heyse’ye, ikisi Maeterlinck’e oy verdi. Önsöz için: Maurice Maeterlinck, Mary Magdalene, çev. Alexander Teixeira de Mattos (New York: Dodd, Mead, 1910), yazarın notu. Maeterlinck’in ifadesi “none too courteous, I regret to say, and almost threatening” biçimindedir. Heyse’nin aynı konudaki oyunu Maria von Magdala‘dır (1901). Maeterlinck reddi alınca iki durumu ortak mal saymaya karar verdiğini de yazar. ↩︎
[11] Maurice Maeterlinck, The Collected Works of Maurice Maeterlinck (1862-1949) (Hastings: Delphi Classics, 2025), e-kitap, sürüm 1. Dördünü de bu İngilizce baskıdan okudum; gövdede o baskının adları verilmiş, Türkçe karşılıkları parantez içinde gösterilmiştir. Özgün Fransızca adlar sırasıyla L’Intruse (1890), Les Aveugles (1890), Pelléas et Mélisande (1892) ve La Mort de Tintagiles (1894) biçimindedir. Çağrılmadan Gelen, Körler ve Pelleas ve Melisande Türkçede yayımlanmış adlardır ve künyeleri aşağıdadır; bu adlar bir kez tanıtıldıktan sonra metnin geri kalanında kullanılmıştır. La Mort de Tintagiles Türkçeye çevrilmedi; parantezdeki karşılık yayımlanmış bir eser adı değildir. Besteciler Fransızca metni kullandığı için oyun, müzikten söz edilen yerde özgün adıyla anılmıştır. ↩︎
[12] Ashley Taggart, “Maeterlinck and Beckett: Paying Lip-Service to Silence,” Samuel Beckett Today / Aujourd’hui 22 (2010): 95-96. Nordau’nun hükmü Entartung adlı kitabındandır; metin 1892-1893’te yayımlandı ve sanattaki yenilikçiliği bir hastalık belirtisi sayarak dönemin en çok tartışılan kitaplarından biri oldu. Taggart’ın kullandığı İngilizce baskı Max Nordau, Degeneration (Londra: Heinemann, 1895), 238’dir. Strindberg’in Kronbruden önsözündeki sözleri August Strindberg, Plays, cilt 2, çev. Michael Meyer (Londra: Secker, 1975), 466’dan aktarılmıştır. Le Trésor des humbles 1896’da yayımlandı. Bu kitabın da Kronbruden‘in de Türkçe çevirisi yoktur; parantez içinde verilen karşılıklar yayımlanmış eser adları değildir. ↩︎
[13] Marble, The Nobel Prize Winners in Literature, 152-153. Hovey’nin çevirisi Chicago’da Stone & Kimball tarafından 1894-1896’da iki cilt hâlinde yayımlandı; alıntılanan hükümler ilk cildin giriş yazısındandır ve Marble tarafından aktarılır. Hükmün aslındaki anahtar ifadeler “His master-tone is always terror” ile “He is the poet of the sepulchre, like Poe” biçimindedir. ↩︎
[14] W. B. Yeats, “The Autumn of the Body,” Ideas of Good and Evil içinde (Londra: A. H. Bullen, 1903). Deneme ilk kez 1898’de yayımlandı. ↩︎
[15] Raphaël Ingelbien, “Symbolism at the Periphery: Yeats, Maeterlinck, and Cultural Nationalism,” Comparative Literature Studies 42, no. 3 (2005): 183-204. Eliot’ın değerlendirmesi The Criterion 9, no. 35 (1930): 357-359’da çıktı; Eliot orada Peter Quennell’i, kitabından Maeterlinck’i “çok haklı olarak” dışarıda bırakması sebebiyle över. Hüküm Ingelbien’in aktarımına dayanır; Ingelbien 1930’a gelindiğinde Maeterlinck’in uluslararası itibarının çoktan solduğunu da yazar. Wilson için: Edmund Wilson, Axel’s Castle: A Study in the Imaginative Literature of 1870-1930 (New York: Charles Scribner’s Sons, 1931). Kitap 1870 ile 1930 arasındaki edebiyatı sembolizmin mirası üzerinden okur ve William Butler Yeats, Paul Valéry, T. S. Eliot, Marcel Proust, James Joyce ile Gertrude Stein’a ayrı bölümler ayırır. Wilson, Maeterlinck’i yalnızca Yeats’i açıklarken iki kez anar. ↩︎
[16] Patrick McGuinness, Maurice Maeterlinck and the Making of Modern Theatre (Oxford: Oxford University Press, 2000), 5. Taggart’ın gözlemi ve McGuinness’ten yaptığı alıntı için: Taggart, “Maeterlinck and Beckett,” 93. McGuinness’in giriş cümlesi Maeterlinck’in en başarılı simgeci oyun yazarlığından uluslararası şöhrete ve Nobel ödülüne uzanan yolunu, o güne kadar görülmemiş ölçüde bir edebî yıldızlık sayar. Kitabın kendi tanıtım özetindeki niteleme ise “tiyatronun en sessiz fakat en köktenci yenilikçilerinden biri” biçimindedir. ↩︎
[17] Besteler sırasıyla Gabriel Fauré’nin sahne müziği (op. 80, 1898), Claude Debussy’nin operası (Opéra-Comique, 1902), Arnold Schönberg’in senfonik şiiri (op. 5, 1902-1903) ve Jean Sibelius’un sahne müziğidir (op. 46, 1905). Moskova temsili için: Andrea S. Thomas, “Maeterlinck’s L’Oiseau bleu, Hollywood and Textual Instability,” Neophilologus 94, no. 3 (2010): 421-437, https://doi.org/10.1007/s11061-009-9178-4. Thomas prömiyeri Konstantin Stanislavski’nin yönettiğini ve oyunun o sırada sahnelenemez sayıldığını kaydeder. Aynı makale metnin sonraki baskılarda değiştiğini de gösterir; Fasquelle 1976 tarihli film uyarlamasından sonra 1909 metninden belirgin biçimde ayrılan yeni bir baskı yapmıştır. ↩︎
[18] Taggart, “Maeterlinck and Beckett,” 94, 97 ve 99. Taggart’ın kendi künyesi için: Ashley Taggart, “Maeterlinck and Beckett: Paying Lip-Service to Silence,” Samuel Beckett Today / Aujourd’hui 22 (2010): 93-106. Bağı kuran çalışmaların sırası şöyledir: Jean-Marie Andrieu 1962’de doğrudan Godot‘ya uzanan bir çizgi çizmiş, H. L. Sutcliffe 1975’te Les Aveugles ile En attendant Godot‘yu karşılaştırmış, Katharine Worth 1978 tarihli The Irish Drama of Europe from Yeats to Beckett kitabında Maeterlinck’i absürde varan bir soy zincirinin başına koymuş, Margaret Rose 1989’da aynı zinciri Pinter’a kadar uzatmıştır. Beckett’in hükmü John Pilling, Samuel Beckett (Londra: Routledge, 1976), 220’den aktarılmıştır. Taggart’ın Körler için kullandığı ifade “a one-act play minus the act” biçimindedir. Taggart’ın The Sightless ve Interior diye andığı oyunlar metinde Türkçe adlarıyla, Körler ve Evin İçi biçiminde verilmiştir; ikincisi 1940 tarihli Türkçe baskının adıdır. ↩︎
[19] Maurice Maeterlinck, Mavi Kuş, Georgette Leblanc’ın düzyazı uyarlamasından çev. Ayşe Çevik (Kapra Yayıncılık, 2021). Yayınevinin tanıtımı metnin Leblanc’ın uyarlaması olduğunu açıkça söyler. Leblanc, oyunun yazıldığı yıllarda Maeterlinck’in hayat arkadaşıydı ve Monna Vanna onun için yazılmıştı. ↩︎
[20] Maurice Maeterlinck, Çiçeklerin Zekâsı, çev. Yusuf Yenen (Ketebe, 2020); Maurice Maeterlinck, Arının Hayatı, çev. Gonca Gül Kurtulmuş (Dorlion Yayınları, 2021). ↩︎
[21] W. F. K., “The Life of the Bee,” Nature 64, no. 1653 (1901): 231, https://doi.org/10.1038/064231a0. Değerlendirme baş harflerle imzalıdır; değerlendirilen baskı Alfred Sutro’nun İngilizce çevirisidir (Londra: George Allen, 1901). Bulunan kusurlar çeviriye ve tek bir teknik ayrıntıya aittir ve “önemsiz” sayılır. Yazının bu hükmü kitabın bilimsel bakımdan doğru olduğunu değil, dönemin bir bilim dergisinin insanlaştırma itirazını paylaşmadığını gösterir. ↩︎
[22] Maurice Maeterlinck, Büyük Sır: Okültizmin Kökenleri, Ezoterik Öğretiler, Büyük Dinlerin Sırları, çev. Baruk Bars (Dorlion Yayınları, 2023); Maurice Maeterlinck, Ölüm [çevirmen belirtilmemiştir] (Dorlion Yayınları, 2023). ↩︎
[23] Maurice Maeterlinck, Mavi Kuş, çev. Mehmed Şükrü Erden (İstanbul: Remzi Kitabevi, 1937), Dünya Muharrirlerinden Piyesler Serisi 2; Maurice Maeterlinck, Pelleas ve Melisande, çev. Turgut S. Erem (İstanbul: Maarif Basımevi, 1944); Maurice Maeterlinck, Çağrılmadan Gelen, çev. Memet Fuat (İstanbul: De Yayınevi, 1961). Aynı dönemde Körler (çev. Vedia Tatarağası ve Ömer Akkan, 1955), Ariane’la Mavi Sakal (çev. Yaşar Nabi Nayır, 1945) ve Evin İçi (1940) de basıldı; bu üçü ile 1944 tarihli Pelleas ve Melisande Maarif Vekâletinin dizilerinden çıkmıştır. Bugün satışta olan oyun: Maurice Maeterlinck, Çocukların Gecesi, çev. Deniz Resul (İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2025). Oyun 1941’de yazıldı; el yazması 2022’de bulundu ve Fransızca aslı La Nuit des enfants adıyla Albin Michel tarafından yayımlandı. Mavi Kuş‘un bugün satılan baskıları oyun metnini değil çocuklara yönelik anlatı biçimini sunar; incelediğim iki örnek Kapra Yayıncılık (2021) ile Form Bilişim (2016) baskılarıdır. ↩︎
Kaynakça
Bu yazıda Almanca, İsveççe ve Fransızca kaynaklardan yapılan alıntıların ve eser adlarının Türkçeye çevrilmesinde Anthropic’in Claude modellerinden (claude-fable-5 ve claude-opus-5) yardım alınmıştır.
Espmark, Kjell. Der Nobelpreis für Literatur: Prinzipien und Bewertungen hinter den Entscheidungen. Çeviren Ruprecht Volz ve Fritz Paul. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1988.
Gesche, Janina. Stockholmer literarische Entscheidungen: Zu den Ausleseprozessen bei der Vergabe des Nobelpreises für Literatur am Beispiel deutschsprachiger Kandidaten – von Theodor Mommsen bis Hermann Hesse. Berlin: Peter Lang, 2021. https://doi.org/10.3726/b18276
Ingelbien, Raphaël. “Symbolism at the Periphery: Yeats, Maeterlinck, and Cultural Nationalism.” Comparative Literature Studies 42, no. 3 (2005): 183-204.
K., W. F. “The Life of the Bee.” Nature 64, no. 1653 (1901): 231. https://doi.org/10.1038/064231a0
Maeterlinck, Maurice. Arının Hayatı. Çeviren Gonca Gül Kurtulmuş. Dorlion Yayınları, 2021.
Maeterlinck, Maurice. Büyük Sır: Okültizmin Kökenleri, Ezoterik Öğretiler, Büyük Dinlerin Sırları. Çeviren Baruk Bars. Dorlion Yayınları, 2023.
Maeterlinck, Maurice. Çiçeklerin Zekâsı. Çeviren Yusuf Yenen. Ketebe, 2020.
Maeterlinck, Maurice. The Collected Works of Maurice Maeterlinck (1862-1949). Hastings: Delphi Classics, 2025. E-kitap, sürüm 1.
Maeterlinck, Maurice. Mary Magdalene. Çeviren Alexander Teixeira de Mattos. New York: Dodd, Mead, 1910.
Maeterlinck, Maurice. Mavi Kuş. Georgette Leblanc’ın düzyazı uyarlamasından çeviren Ayşe Çevik. Kapra Yayıncılık, 2021.
Maeterlinck, Maurice. Ölüm. [Çevirmen belirtilmemiştir]. Dorlion Yayınları, 2023.
Marble, Annie Russell. The Nobel Prize Winners in Literature. New York: D. Appleton, 1925. Elektronik baskı.
McGuinness, Patrick. Maurice Maeterlinck and the Making of Modern Theatre. Oxford: Oxford University Press, 2000.
Svenska Akademien. “Nobelpristagare i litteratur.” Erişim 9 Ağustos 2026. https://www.svenskaakademien.se/nobelpriset/nobelpristagare-i-litteratur
Taggart, Ashley. “Maeterlinck and Beckett: Paying Lip-Service to Silence.” Samuel Beckett Today / Aujourd’hui 22 (2010): 93-106.
The Nobel Prize. NobelPrize.org. Kullanılan sayfalar: “The Nobel Prize in Literature 1911”, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1911/summary/ (erişim 9 Ağustos 2026); “Nomination Archive: Maurice Maeterlinck”, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1911/maeterlinck/nominations/ (erişim 9 Ağustos 2026); “Award Ceremony Speech 1911”, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1911/ceremony-speech/ (erişim 28 Temmuz 2026); “Nomination Archive: Nominations for Nobel Prize in Literature 1911”, https://www.nobelprize.org/nomination/archive/list.php?prize=4&year=1911 (erişim 9 Ağustos 2026)
Thomas, Andrea S. “Maeterlinck’s L’Oiseau bleu, Hollywood and Textual Instability.” Neophilologus 94, no. 3 (2010): 421-437. https://doi.org/10.1007/s11061-009-9178-4
Wilson, Edmund. Axel’s Castle: A Study in the Imaginative Literature of 1870-1930. New York: Charles Scribner’s Sons, 1931.
Yeats, W. B. “The Autumn of the Body.” Ideas of Good and Evil içinde. Londra: A. H. Bullen, 1903.
Bir Cevap Yazın