Gerekçe bir halkın ruhundan söz etti; ödülü ise Stockholm’ün kendi kaygıları ikiye böldü.
Murat Beyazyüz
1904 Nobel Edebiyat Ödülü, Fransız şair Frédéric Mistral ile İspanyol oyun yazarı José Echegaray arasında yarı yarıya paylaştırıldı. Mistral için gerekçe şöyleydi: “halkının doğasını ve ruhunu sadakatle yansıtan şiirsel üretiminin taze özgünlüğü ve gerçek ilhamı; buna ek olarak, Provençal filolog olarak önemli çalışması.”[1] Gerekçe iki ayrı emeği birlikte andı, yani şiiri ve sözlükçülüğü. Ödülün neden ikiye bölündüğüne dair ise tek kelime içermiyor.
Mistral son anda çıkmış bir aday değildi. 1901’den 1904’e kadar on dört kez aday gösterildi ve onu önerenlerin neredeyse tamamı Roman dilleri uzmanıydı. Bunlardan biri, 1903’te onu öneren Gaston Paris‘tir. Paris‘in kendisi de 1901 ve 1902 aday listelerinde vardı.[2] Mistral‘i destekleyen çevrenin merkezi edebiyat kurumları değil, Avrupa üniversitelerinin Roman filolojisi kürsüleriydi. Bu destek dört yıl boyunca kesilmedi.
Mistral‘in 1902’de elenmesinin edebî bir sebebi yok. Komite onu, ödül üst üste iki kez Fransa’ya gitmesin diye elemiş. Üyelerin ödülü o yıl başka bir ülkeye göndermek için kullandıkları ifade “bir değişiklik”tir.[3] Nobel’in vasiyeti milliyet gözetmemeyi buyuruyordu. Akademi ise daha ikinci yılında ülkeler arasındaki dağılımı hesaba katıyordu.
1904 dosyası işte bu nedenle daha da öğreticidir. Komite Mistral‘i oybirliğiyle önermiş. Sonra Akademi üyesi Carl Rupert Nyblom, Mistral‘in uzun şiiri Mirèio‘yu İsveççeye çevirmiş ve çeviri başarısız bulunmuş. Wirsén bir mektubunda kamuoyunun bu çeviriyi Akademinin siparişi sanacağından, okurların ve başta kralın karara şaşacağından korktuğunu yazmış. Nobel kararlarının arkasındaki ölçütleri arşiv belgelerinden inceleyen Kjell Espmark, bu kaygıların İsveç’in kendi içine dönük olduğunu ve edebî bir itiraz taşımadığını belirtir. Mesele Mistral‘in şiiri değil, kararın Stockholm’de nasıl karşılanacağıydı. Wirsén bu gerekçeyle komitenin Mistral önerisini savuşturmak ve ödülü Echegaray‘a yöneltmek istemiş. Kararın alınacağı Akademi toplantısından önce ise on iki oydan yalnızca altısının kendi önerisine destek vereceğini görmüş. Ödülün ikiye bölünmesi bu kilitlenmenin çözümüdür. Wirsén‘in kendi cümlesi şudur: “İlke olarak ödülün bölünmesinden hoşlanmam, fakat mevcut şartlarda bu çıkış yolunun oldukça iyi olduğunu düşünüyorum.”[4]
Wirsén‘in aynı yılın 10 Aralık tarihli takdim konuşmasında söyledikleri bambaşkadır. Orada Mirèio‘nun “Homerosçu sadeliği” övülür, Mistral‘in bütün ömrünü bölgesinin manevi mirasına adadığı ve eserinin “sağlıklı ve gelişen sanatsal idealizm” taşıdığı söylenir.[5] Wirsén‘in mektubunda dile getirdiği çeviri kaygısı bu konuşmada hiç geçmez.
Bu yarım ödül, iki yazarın edebî bakımdan birbirine yakın bulunmasının sonucu değildi. Akademi bunu bir yıl sonra kendi kaydına dolaylı biçimde geçirmiş. 1905 komite raporunda, o yıl tartışılan iki Polonyalı adayın birbirine “geçen yılın Mistral ile Echegaray arasındaki bölünmesine göre çok daha yakın” durduğu yazılmış.[6] Yani kurum, bir yıl önce aynı ödülü paylaştırdığı iki yazar arasında nitelik olarak böyle bir yakınlık bulunmadığını kendi raporunda kabul etmiş oluyor. On üç yıl sonra Roma’daki İsveç elçisi Carl Bildt, Akademi üyesi Erik Axel Karlfeldt‘e yazdığı mektupta İspanyolların şikâyetini aktarmış. Ödülün Echegaray‘a verildiğini söylediğinde aldığı cevap her seferinde şu oluyormuş: “Hayır, yalnızca yarısı.”[7]
Bunlar Mistral‘in kendi ağırlığını azaltmaz. Provençal, ortaçağ trubadurlarından beri yazılı bir edebiyata sahipti. Mistral‘in amacı bu mirası yeniden keşfetmek değil, modern Provençalı belirli ölçütlere bağlı bir edebiyat diline dönüştürmekti. Bunun için kurucuları arasında yer aldığı Félibrige derneğiyle çalıştı ve iki ciltlik bir sözlükte kelimeleri, deyimleri ve lehçeleri kayda geçirdi. Mistral 1859’da yayımladığı Mirèio‘yu Lamartine‘e ithaf etti. Lamartine “Büyük bir epik şair doğdu” diye karşılık verdi. Fransız besteci Charles Gounod aynı şiirden Mireille operasını çıkardı.[8]
Mirèio on iki bölümlük uzun bir şiirdir. Zengin bir çiftçinin kızı yoksul bir sepetçinin oğlunu sever ve hikâye kızın Saintes-Maries-de-la-Mer kilisesindeki ölümüyle kapanır. İlk baskı, Provençal metnin karşısında Mistral‘in kendi düz Fransızca çevirisini de taşıyordu ve şiir bu sayede Paris edebiyat çevrelerinde ilgi gördü. Coşkulu eleştirmenler onu Vergilius, Theokritos ve Ariosto ile karşılaştırdı. 1925’te ödül sahiplerini tek tek ele alan Annie Russell Marble, Mistral‘i “toprağın şairi” diye anar ve kendi kır halkının hayatını yeniden kurması bakımından İskoç şair Robert Burns‘e benzetir. Aynı Marble, geç dönem eseri Le poème du Rhône için sanat bakımından Mirèio‘nun ve 1867 tarihli Calendau‘nun gerisinde kaldığını ve doğal akışını yitirdiğini yazar. Ölçüsündeki ahengi ise teslim eder.[9]
Mistral‘e ilkin bir şiir kitabından değil, başka bir yazarın kitabından ulaştım. Alphonse Daudet‘nin Değirmenimden Mektuplar‘ındaki “Şair Mistral” yazısını okudum. Daudet yağmurlu bir pazar sabahı üç saat yürüyerek Maillane’a gider. Köyde bir bayram günüdür. Mistral evdedir, yeleksiz, keçe külahı ve kırmızı Katalan kuşağıyla, yedi yıldır uğraştığı Calendau üzerinde çalışmaktadır. Paris’te dolaşan şehirli yabani imajının tersine, Daudet‘nin gördüğü adam bir Yunan çobanı kadar sadedir. Akşam köy alayı geçer, boğa güreşi yapılır, farandole sabaha kadar sürer. Mistral, Mirèio için Fransız Akademisinden aldığı üç bin franklık ödülü odasını yenilemeye harcamamıştır ve “şair parası, el sürülmez” demiştir.[10] Aynı tutum Nobel parasında da tekrarlandı. Mistral o paranın büyük bölümünü Arles’ta kurduğu Museon Arlaten’in yeni binası ve donanımı için verdi.[11]
Bu yazı beni şiire götürmedi, şairin durduğu yere götürdü. Daudet‘nin ısrarı üzerine Mistral o gün evinde Calendau‘dan bir kısım okur. Şiir, Cassisli yoksul bir hamsi balıkçısının sevdiği kadın uğruna giriştiği işleri anlatır. Fakat şiirin asıl konusu o balıkçı değil, Provence’ın tarihi, efsaneleri, manzarası ve dilidir. Daudet metnini bir benzetmeyle kapatır. Baux prenslerinin harap sarayını tek başına onaran bir köylü çocuğu vardır; o yıkık saray Provence dilidir, çocuk da Mistral‘dir.
Mirèio‘yu sonradan Harriet Waters Preston‘ın İngilizce çevirisinden okudum.[12] Olay örgüsü basittir, fakat şiiri taşıyan şey o değil. Buğday dövme, ipek böceği besleme, Camargue’ın yabani atları, aziz hikâyeleri ve el ele tutuşan dansçıların sokaklarda uzun bir zincir kurduğu farandole, hikâyenin arkasına asılmış birer dekor değil. Doğa betimlemelerini olağanüstü canlı buldum. Crau ovası, Camargue bataklıkları ve Rhône kişilerin ruh hâlini taşıyor. Küçük bir konuyu, bir köylü kızının aşkını, büyük bir edebî dille işlemesi şiirin asıl gücü. Buna karşılık ahlaki ve dinî mesajlar bazen fazla doğrudan veriliyor, ölüm sahnesini de aşırı duygusal buldum.
Bu hükme bir çeviri üzerinden vardığımı eklemem gerekiyor. Çevirmen Preston kitaba yazdığı önsözde Mistral‘in kıta yapısını İngilizcede kuramadığını, sekiz heceli beş dizelik düzeni bırakıp on heceli dizelere geçtiğini yazar. Yani okuduğum metnin biçimi Mistral‘in biçimi değil. Mistral örneğinde bu güçlük soyut bir kaygı da değil. Zira 1904 kararı da başarısız bir çevirinin etrafında dönmüştür.
Paul Tenngart‘ın taradığı Paris, Londra ve New York gazetelerinde ödülün yankısı sınırlı kalmıştır. Le Figaro 1904 ödülüne tek cümle ayırdı ve o cümleyi “Paris dışı” başlığı altına koydu. Mistral Parisli bir şair değildi ve asıl edebî dili Fransızca değildi. The New York Times ise şiirden çok, ödül parasının müzeye harcanmasını haber yaptı.[13]
Mistral‘in ömrünü verdiği Félibrige hareketinin siyasal sonucu da sınırlı kaldı. Siyaset bilimci Yu Sasaki, Oksitanların 1900’e gelindiğinde dillerini standartlaştırdığını, fakat aydınlarının bununla yetinip dilin arkasına siyasal özerklik talebi ve bunu taşıyacak kurumlar koymadığını yazar.[14] Şiiri İngilizceye çeviren Preston bile önsözünde Provençal’ı bir dil değil, yalnızca bir lehçe sayar. Mistral dilin kültürel kurumlarını kurdu. Hareket bunları siyasal özerklik talebini taşıyacak kurumlara dönüştürmedi.
1904 aday listesinde Lev Tolstoy, Henrik Ibsen, Anatole France, Rudyard Kipling ve Henryk Sienkiewicz de vardı.[15] Mistral kendi dilinin ve bölgesinin tarihinde ciddi bir ağırlığı olan bir isimdir; fakat 1904 ödülü, edebî güçten çok kültürel temsili ve filolojik emeği tartmış görünüyor. Dosya bu kanaati değiştirmiyor, fakat kusurun yerini değiştiriyor. Komite Mistral‘i oybirliğiyle önerdi ve Wirsén‘in itirazı onun şiirine dair değildi. Ödülü yarıya indiren şey bir çevirinin başarısızlığı ile bir oy hesabı oldu. Ödülün yarıya indirilmesi, Mistral‘in şiiri hakkında verilmiş bir hüküm değildir.
Notlar
[1] The Nobel Prize, “The Nobel Prize in Literature 1904,” NobelPrize.org, erişim 30 Temmuz 2024, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1904/summary/. Ödül iki yazar arasında eşit olarak bölündü. ↩︎
[2] The Nobel Prize, “Nomination Archive: Frédéric Mistral,” NobelPrize.org, erişim 30 Temmuz 2024, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1904/mistral/nominations/. Sayfa 1901, 1902, 1903 ve 1904 yıllarında toplam on dört adaylık kaydeder. Öneren adlar Eduard Koschwitz, Léon Clédat, André Dumas, Carl Appel, Julius Cornu, Fredrik Wulff, Gaston Paris, Per Geijer ve Carl Wahlund’dur. Gaston Paris’in 1901 ve 1902 aday listelerinde yer aldığını Janina Gesche kaydeder; Gesche, Stockholmer literarische Entscheidungen: Zu den Ausleseprozessen bei der Vergabe des Nobelpreises für Literatur am Beispiel deutschsprachiger Kandidaten – von Theodor Mommsen bis Hermann Hesse (Berlin: Peter Lang, 2021), 81 ve 84. ↩︎
[3] Gesche, Stockholmer literarische Entscheidungen, 93. Gesche, raporun Mistral’in reddi için edebî bir sebep göstermediğini ayrıca belirtir. ↩︎
[4] Kjell Espmark, Der Nobelpreis für Literatur: Prinzipien und Bewertungen hinter den Entscheidungen, çev. Ruprecht Volz ve Fritz Paul (Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1988), 141-142. Wirsén’in mektubu ve oy hesabı bu sayfalardadır. Espmark, Wirsén’in ödülü bölme çözümünü savunurken Harald Hjärne’nin bu yoldaki vurgusuna dayandığını da aktarır. ↩︎
[5] The Nobel Prize, “Award Ceremony Speech 1904,” NobelPrize.org, erişim 30 Temmuz 2024, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1904/ceremony-speech/. Konuşmayı 10 Aralık 1904’te Akademinin daimî sekreteri C. D. af Wirsén yaptı. ↩︎
[6] Espmark, Der Nobelpreis für Literatur, 143. 1905 raporunda tartışılan iki Polonyalı aday Eliza Orzeszkowa ile Henryk Sienkiewicz’dir. ↩︎
[7] Espmark, Der Nobelpreis für Literatur, 142. Bildt’in Erik Axel Karlfeldt’e yazdığı mektup 28 Ekim 1917 tarihlidir. ↩︎
[8] Mistral’in dil hedefi için The Nobel Prize, “Frédéric Mistral – Biographical,” NobelPrize.org, erişim 30 Temmuz 2024, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1904/mistral/biographical/. Sayfanın ifadesi şudur: amacı neo-Provençalı belirli saflık ölçütlerine bağlı bir edebiyat dili hâline getirmekti; sözlüğü de kendi kurduğu Félibrige derneği yayımladı. Lamartine’in sözü Alphonse de Lamartine, Cours familier de littérature, kırkıncı sohbet (1859), Occitanica kaydı, erişim 30 Temmuz 2024, https://www.occitanica.eu/items/show/3856 içindedir ve aslı şöyledir: “Un grand poète épique est né.” Mireille operası Mart 1864’te Paris’te sahnelendi; Mairie de Maillane, “Frédéric Mistral,” erişim 30 Temmuz 2024, https://maillane.fr/culture/frederic-mistral/. ↩︎
[9] Annie Russell Marble, The Nobel Prize Winners in Literature (New York: D. Appleton, 1925), “Frédéric Mistral” bölümü. Elde bulunan nüsha elektronik baskıdır ve basılı sayfa numarası taşımaz. Marble kiliseyi “Church of the Holy Maries” diye anar; kastedilen, Camargue’daki Saintes-Maries-de-la-Mer kasabasının kilisesidir. Farandole tarifi için Encyclopædia Britannica, “Farandole,” erişim 30 Temmuz 2024, https://www.britannica.com/art/farandole. İlk baskının Provençal metnin karşısında Fransızca düz çeviriyi taşıdığı Frédéric Mistral, Mirèio, pouèmo prouvençau (Avignon: J. Roumanille, 1859), Occitanica kaydı, erişim 30 Temmuz 2024, https://www.occitanica.eu/items/show/3787 kaydında belirtilir; Marble ise çevirinin bir yıl sonra yapıldığını yazar ve bu bilgi doğrulanmamıştır. ↩︎
[10] Alphonse Daudet, Değirmenimden Mektuplar, çev. Sabri Esat Siyavuşgil (Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1994), “Şair Mistral.” Daudet şiirin adını Calendal biçiminde yazar; yazıda Nobel sayfalarının kullandığı Calendau biçimi tercih edilmiştir. Yazıdaki ödül Nobel olamaz; Değirmenimden Mektuplar ilk olarak 1869’da Lettres de mon moulin adıyla yayımlandı, yani Nobel’den kırk beş yıl önce. Daudet yalnızca “Akademi” der ve dört yıl önce verilmiş üç bin franklık bir ödülden söz eder; hangi akademi olduğunu yazmaz. Maillane belediyesinin sayfası Mirèio‘nun 1861’de Fransız Akademisi tarafından ödüllendirildiğini kaydeder ve Daudet’nin “dört yıl önce” demesi bu tarihle uyuşur; gövdedeki “Fransız Akademisi” bu iki kayda dayanır. ↩︎
[11] Museon Arlaten, “A magical place,” erişim 30 Temmuz 2024, https://www.museonarlaten.fr/en/a-magical-place. Müzenin kendi sayfası, paranın eski bir okul binasının müzeye dönüştürülmesinde kullanıldığını yazar. Marble da ödül parasının büyük bölümünün bu müzenin binası ve donanımı için kullanıldığını yazar; Marble, The Nobel Prize Winners in Literature, “Frédéric Mistral” bölümü. ↩︎
[12] Frédéric Mistral, Mirèio, a Provençal Poem, çev. Harriet Waters Preston (Standard Ebooks), erişim 30 Temmuz 2024, https://standardebooks.org/ebooks/frederic-mistral/mireio/harriet-waters-preston. Preston çevirisi ilk kez 1872’de yayımlandı; Standard Ebooks sürümü 1890 baskısını 1872 baskısının notlarıyla birlikte verir. Kıta yapısı ve Provençal’ın lehçe sayılması hakkındaki sözler aynı sürümdeki çevirmen önsözündedir. ↩︎
[13] Paul Tenngart, The Nobel Prize and the Formation of Contemporary World Literature (New York: Bloomsbury Academic, 2024). Elde bulunan nüsha EPUB’dan çevrilmiştir ve basılı sayfa numarası taşımaz; gönderme “Early Breakthroughs and Setbacks (1901-13)” başlıklı alt bölümedir. Tenngart burada Paris, Londra ve New York’tan birer gazeteyi, yani Le Figaro, The Times ve The New York Times‘ı karşılaştırır. Le Figaro‘nun başlığı “Hors Paris”tir. ↩︎
[14] Yu Sasaki, “Content with Failure? Cultural Consolidation and the Absence of Nationalist Mobilization in the Case of the Occitans in France,” Social Science History 43, no. 2 (2019): 213-241. Sasaki, Oksitanların durumunu millî bir harekete dönüşen Bulgar örneğiyle karşılaştırır ve farkı aydınların tercihine bağlar. Hükmü hareketin siyasal sonucuna dairdir, Mistral’in şiirine değil. ↩︎
[15] Tolstoy 1906’ya kadar her yıl önerildi; Gesche, Stockholmer literarische Entscheidungen, 93. 1904’te Henrik Ibsen’i Viyana Üniversitesinden Jacob Minor, Anatole France’ı Marcellin Berthelot, Rudyard Kipling’i Edwin Arnold, Henryk Sienkiewicz’i Harald Hjärne önerdi; The Nobel Prize, “Nomination Archive,” NobelPrize.org, erişim 30 Temmuz 2024, https://www.nobelprize.org/nomination/archive/. ↩︎
Kaynakça
Bu yazıda Almanca ve Fransızca kaynaklardan yapılan alıntıların Türkçeye çevrilmesinde Anthropic’in Claude modelinden (claude-opus-5) yardım alınmıştır.
Daudet, Alphonse. Değirmenimden Mektuplar. Çeviren Sabri Esat Siyavuşgil. Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1994.
Encyclopædia Britannica. “Farandole.” Erişim: 30 Temmuz 2024. https://www.britannica.com/art/farandole
Espmark, Kjell. Der Nobelpreis für Literatur: Prinzipien und Bewertungen hinter den Entscheidungen. Çeviren Ruprecht Volz ve Fritz Paul. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1988.
Gesche, Janina. Stockholmer literarische Entscheidungen: Zu den Ausleseprozessen bei der Vergabe des Nobelpreises für Literatur am Beispiel deutschsprachiger Kandidaten – von Theodor Mommsen bis Hermann Hesse. Berlin: Peter Lang, 2021.
Lamartine, Alphonse de. Cours familier de littérature, kırkıncı sohbet. 1859. Occitanica kaydı. Erişim: 30 Temmuz 2024. https://www.occitanica.eu/items/show/3856
Mairie de Maillane. “Frédéric Mistral.” Erişim: 30 Temmuz 2024. https://maillane.fr/culture/frederic-mistral/
Marble, Annie Russell. The Nobel Prize Winners in Literature. New York: D. Appleton, 1925. Elektronik baskı.
Mistral, Frédéric. Mirèio, a Provençal Poem. Çeviren Harriet Waters Preston. Standard Ebooks. Erişim: 30 Temmuz 2024. https://standardebooks.org/ebooks/frederic-mistral/mireio/harriet-waters-preston
Mistral, Frédéric. Mirèio, pouèmo prouvençau. Avignon: J. Roumanille, 1859. Occitanica kaydı. Erişim: 30 Temmuz 2024. https://www.occitanica.eu/items/show/3787
Museon Arlaten. “A magical place.” Erişim: 30 Temmuz 2024. https://www.museonarlaten.fr/en/a-magical-place
The Nobel Prize. NobelPrize.org. Erişim: 30 Temmuz 2024. Kullanılan sayfalar: “The Nobel Prize in Literature 1904”, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1904/summary/; “Award Ceremony Speech 1904”, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1904/ceremony-speech/; “Frédéric Mistral – Biographical”, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1904/mistral/biographical/; “Nomination Archive: Frédéric Mistral”, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1904/mistral/nominations/; “Nomination Archive”, https://www.nobelprize.org/nomination/archive/
Sasaki, Yu. “Content with Failure? Cultural Consolidation and the Absence of Nationalist Mobilization in the Case of the Occitans in France.” Social Science History 43, no. 2 (2019): 213-241. https://doi.org/10.1017/ssh.2019.6
Tenngart, Paul. The Nobel Prize and the Formation of Contemporary World Literature. New York: Bloomsbury Academic, 2024. Elektronik baskı, sayfa numarası taşımaz.
Bir Cevap Yazın