Akademi İspanyol dramasının büyük geleneğinin dirildiğini gördü; bugünün araştırması ise aynı sahnede sadece melodram görüyor.
Murat Beyazyüz
1904 Nobel Edebiyat Ödülü, Fransız şair Frédéric Mistral ile İspanyol oyun yazarı José Echegaray arasında yarı yarıya paylaştırıldı. Gerekçe şöyleydi: “İspanyol dramasının büyük geleneklerini bireysel ve özgün bir tarzda yeniden canlandıran çok sayıdaki parlak eseri.”[1] Echegaray Nobel alan ilk İspanyoldu.
Ödülün neden yarıya indiğini Echegaray’ın kendi dosyası açıklamıyor. Komite o yıl Mistral’i oybirliğiyle önermiş. Akademi üyesi Carl Rupert Nyblom’un başarısız Mirèio çevirisi ortaya çıkınca Akademinin daimî sekreteri Carl David af Wirsén komitenin bu önerisine karşı çıkmış ve ödülü Echegaray’a yöneltmek istemiş, fakat on iki oydan yalnızca altısını toplayabilmiş. Ödülün bölünmesi bu kilitlenmenin çözümüdür.[2] Yani Echegaray’ın yarım ödülü, kendi eserleri kadar bir çeviri kazasının da sonucudur.
Echegaray’ın hayatı tiyatrodan ibaret değildi. Yirmi yaşında inşaat mühendisi oldu, matematik ve fizik dersleri verdi, Bayındırlık ve sonra Maliye bakanlığı yaptı, matematik ve fizik üzerine kitaplar yazdı.[3] Kırklı yaşlarında tiyatroya yöneldi ve altmışı aşkın oyun yazdı. 1874’ten yirminci yüzyıla kadar İspanyol sahnesine hâkim oldu ve tiyatrosu, genç oyun yazarlarının ölçü aldığı model hâline geldi.[4]
Bugün araştırmacılar bu tiyatroyu melodram olarak okuyor. İspanyol tiyatrosu üzerine çalışan Wadda C. Ríos-Font, on dokuzuncu yüzyıl sonu İspanyol sahnesinin baskın işaretini melodram sayar ve Echegaray’ı bu türün başlıca temsilcisi olarak gösterir. Formülü de tarif eder: güçlü bir düşmana, dedikodunun adsız iktidarına, kalıtsal hastalığın lanetine veya kendi karanlık tarafına yenilen kurbanın dramı. İspanya’da melodram çoğunlukla muhafazakâr bir ideolojinin hizmetindeydi ve ahlaki eğretilemeleri yoluyla seyirciye geleneksel kurumların ayakta kalacağı güvencesini veriyordu.[5] Ríos-Font’un asıl tespiti ise şudur. Yirminci yüzyıl okuru bu formülü hemen melodram diye tanır, fakat dönemin seyircisi bu bağı kurmazdı. Echegaray’ın tiyatrosu Altın Çağ ihtişamının dirilişi, romantizmin uzantısı, hatta modern trajedi sayıldı.
İsveç Akademisi de böyle okudu. Ríos-Font, çağdaşlarının Echegaray’ı bir trajedi yazarı olarak gördüğünü söylerken buna kanıt olarak Nobel takdim konuşmasını gösterir. Wirsén o konuşmada Yunan tiyatrosunun ihtişamından sonra ulusal bir dram sanatının başlıca İngilizler ile İspanyollar arasında geliştiğini söyledi ve Echegaray’ın “seyircide korku ve acıma uyandırma sanatına ustaca hâkim” olduğunu, bunların da trajedinin temel unsurları sayıldığını ekledi.[6] Gerekçedeki “büyük gelenekleri yeniden canlandırma” ifadesi böylece dönemin tür anlayışı içinde makul, bugünün edebiyat tarihinden bakıldığında ise isabetsiz bir teşhis olarak duruyor.
Komitenin kendi raporu ise övgüden ibaret değildi. Rapor, Echegaray’ın eserinde bazen “belli bir keyfîlik, tekinsiz ve sinir bozucu olana belli bir düşkünlük ve zaman zaman gerekçelendirme eksiklikleri” bulunabileceğini kabul etmiş. Buna karşılık eserin “yüksek bir idealizm” taşıdığını söylemiş. Komite bu olumlu hükmü Echegaray’ın ahlak anlayışına dayandırmış. Çağdaş oyun yazarlarının çoğu tek yanlı bir bireycilikle çalışırken Echegaray “ahlak yasalarına itaati”, bireyin dünyevi mutluluğunu yok etme pahasına geçerli saymış.[7] İki tarif üst üste oturuyor. Akademinin aradığı ahlaki teminat ile İspanyol melodramının seyirciye verdiği teminat aynı ahlak anlayışında buluşuyor.
İspanya’da ödülü izleyen yıl, 1905, bir kavgayla geçti. Gente vieja dergisi “bütün İspanyol aydınları” adına bir kutlama düzenledi. Elli kişilik bir aydın grubu ise kutlamayı boykot etti ve ortak bir bildiri yayımladı. Bildiride Echegaray’ın edebî kişiliğini şimdilik tartışmadıklarını, fakat kendi ülkülerinin başka, hayranlıklarının çok farklı olduğunu söylediler. Bildiriye eşlik eden yazısında imzacılardan Ramón del Valle-Inclán hedefin yalnızca Echegaray olmadığını söyledi. Onun gibi “çoktan geçmiş, ölmüş, önyargı ve aldatmayla kemirilmiş bir İspanya”yı temsil eden herkese itiraz edilmeliydi.[8] Reddettikleri şey yalnızca bir estetik değil, onların gözünde o estetiğin taşıdığı gelenekçilikti. Echegaray’ı melodram yazarı sayan Ríos-Font bu tepkiyi Hans Robert Jauss’un bir kavramıyla açıklıyor. Alımlama estetiğinin kurucularından olan Jauss, seyircinin hazır beğenisini doyurmaktan başka iş görmeyen esere “mutfak sanatı” adını verir. Ríos-Font’a göre Echegaray’ın tiyatrosu da yaygın başarısı içinde böyle bir tüketim nesnesine dönüşmüş ve sanat aurasını yitirmiştir. Nobel ödül sahiplerini ele alan başvuru cildinde Echegaray maddesini yazan Judy B. McInnis ise bildirinin sonraki eleştirmenleri Echegaray’ın oyunlarının kusurlarına yoğunlaşmaya ve onları çoğu zaman okumadan bir yana atmaya yönelttiğini yazar. İmzacılardan bazıları sonraki yıllarda hükümlerinden dönmüştür.[9]
Echegaray’ın Don Juan’ın Oğlu (El hijo de don Juan) adlı oyununu James Graham’ın İngilizce çevirisinden okudum. Echegaray ilhamını kimden aldığını gizlemez. Oyunun alt başlığı şöyledir: “Ibsen’in Hortlaklar adlı oyununu okumaktan ilham alınmış, üç perdelik özgün bir dram.” Echegaray kitabın önsözünde Ibsen’den ödünç aldığı cümleyi ve o cümleye yüklediği anlamı yazar. Lazarus’un ağzındaki “Anne, bana güneşi ver” sözü ona göre basit, çocuksu, neredeyse gülünçtür; fakat bir fikirler dünyasını, bir duygular okyanusunu, bir acılar cehennemini, acımasız bir dersi ve topluma ve aile ocağına yöneltilmiş yüce bir uyarıyı içine alır.[10]
Bu oyun beni etkilemedi. Yavan ve tatsız buldum. Kişilerin konuşmaları sık sık kendi hayatlarından çok yazarın göstermek istediği ahlaki veya bilimsel meseleye hizmet ediyor. Duygunun sahnede büyütülmesi, duygunun derinleşmesi anlamına gelmiyor. Tek bir eserden yola çıkarak Echegaray’ın altmışı aşkın oyunu hakkında kesin bir şey söylemem doğru olmaz. Üstelik oyunu İspanyolcasından değil, 1895 tarihli bir İngilizce çeviriden okudum. Oyunu yavan bulmamda o çevirinin de payı olabilir; kişilerin kuruluşuna ve oyunun ahlaki yönüne dair gördüklerim ise çeviriye bağlı değildir.
Oyunun kişilerini niçin kendi hayatlarını değil de bir ders anlatıyor gibi bulduğumu, Ríos-Font’un Ibsen’le yaptığı karşılaştırma açıklıyor. İki oyun aynı çekirdeği kullanır. Ibsen’de oğula geçen hastalık, eski trajedideki tanrıların intikamının yerini tutar; oyunu yürüten şey yine kaderdir, yalnızca kaderin adı değişmiştir. Echegaray ise kaderin yerine ahlakı koyar; önsözdeki o uyarı bunun ilanıdır. Hastalık böylece trajik bir eylemin sonucu olmaktan çıkar, babanın günahının oğulda görülen cezasına dönüşür. Fark en açık biçimde iki annede görülür. Ibsen’in Bayan Alving’i kocasının gerçek hayatını herkesten gizlemiş olduğunu bilir ve kendi hatasını oyun boyunca daha açık görür; anlatılan şey onun cezalandırılması değil, sorumluluğunu öğrenmesidir. Echegaray’ın Dolores’i ise yalnızca acı çeker. Merkezde, Ibsen’de hiç bulunmayan baba durur ve ceza asıl ona kesilir.[11] McInnis aynı kaydırmayı tersinden okur. Ona göre kaderin yerine ahlakın konması bir beceriksizlik değil, determinizmi reddeden bilinçli bir tercihtir.[12] İkisi de aynı değişikliği görüyor, hükümde ayrılıyor: Ríos-Font’a göre oyun bu yüzden trajedi olamıyor ve melodrama düşüyor, McInnis ise bunu bilinçli bir tercih sayıyor. Ben Ríos-Font’un tarafında duruyorum.
1904 aday listesinde yirmi bir ad vardı ve Ibsen de bunların arasındaydı. Tolstoy, Anatole France, Henryk Sienkiewicz, Selma Lagerlöf, Maurice Maeterlinck ve Rudyard Kipling de aynı havuzdaydı.[13] Ibsen’in dışarıda kalması tesadüf değildi. Akademi içinde Wirsén’e karşı, Ibsen’e hiç değilse paylaşılmış bir ödül verilmesi yönünde ciddi bir muhalefet vardı; komite ise 1903’te onu, sağlığı bozulmuş ve hayat ışığı sönmekte olan bir adam sayarak kenara itmiş.[14] Akademi böylece Ibsen’i üst üste ikinci kez ödülsüz bırakırken, bu kez Ibsen’den esinlendiğini oyununun alt başlığında ilan etmiş bir yazarı seçti.
Ödülün İspanya’daki karşılığı da yarımdı. Roma’daki İsveç elçisi Carl Bildt, 1917’de Akademi üyesi Erik Axel Karlfeldt’e yazdığı mektupta İspanyolların ödülün henüz bir İspanyola verilmemesinden yakındıklarını aktarmış. Echegaray’ı hatırlattığında aldığı cevap her seferinde şu oluyormuş: “Hayır, yalnızca yarısı.”[15]
Echegaray’ın Türkçeye çevrilmiş bir kitabını aradım, bulamadım. Okuduğum tek oyun ölçüsünde vardığım kanaat şudur. Echegaray kendi döneminin başarılı ve teknik bakımdan usta bir sahne yazarıdır; fakat dönemsel başarı ile zamanın süzgecinden geçmek aynı şey değildir. Asıl mesele onun değeri de değildir. Komite kusurları görüp raporuna yazmış, Akademi buna rağmen ödülü vermiştir. Kararda dramatik güce dair övgüler de vardır; fakat kusurlara karşı ağır basan ölçüt Echegaray’ın “ahlak yasalarına itaati” olmuştur. Ríos-Font, yirminci yüzyıldan bakınca Echegaray’ın belki de dramatik mirası kadar uyandırdığı muhalefetle önemli olduğunu söylüyor.[16] 1904 kararı o muhalefeti en görünür hâle getiren vesile oldu.
Benzer yazılar okumak için kategori seçebilirsiniz.
Notlar
[1] The Nobel Prize, “José Echegaray y Eizaguirre – Facts,” NobelPrize.org, erişim 31 Temmuz 2024, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1904/eizaguirre/facts/. Ödül iki yazar arasında eşit olarak bölündü. ↩︎
[2] Kjell Espmark, Der Nobelpreis für Literatur: Prinzipien und Bewertungen hinter den Entscheidungen, çev. Ruprecht Volz ve Fritz Paul (Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1988), 141-142. ↩︎
[3] The Nobel Prize, “José Echegaray y Eizaguirre – Facts.” ↩︎
[4] Wadda C. Ríos-Font, Rewriting Melodrama: The Hidden Paradigm in Modern Spanish Theater (Lewisburg: Bucknell University Press, 1997), 9. ↩︎
[5] Ríos-Font, Rewriting Melodrama, 9-10. ↩︎
[6] Ríos-Font, Rewriting Melodrama, 53. Ríos-Font konuşmanın İspanyolca metnini kullanır. Konuşmayı 10 Aralık 1904’te Akademinin daimî sekreteri C. D. af Wirsén yaptı; The Nobel Prize, “Award Ceremony Speech 1904,” NobelPrize.org, erişim 31 Temmuz 2024, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1904/ceremony-speech/. ↩︎
[7] Espmark, Der Nobelpreis für Literatur, 29-30. Komite raporundan yapılan alıntılar bu sayfalardadır. ↩︎
[8] Ríos-Font, Rewriting Melodrama, 12, 84-85 ve 173-174. Bildirinin 1905 tarihi 12. sayfadadır. Echegaray’ın en başarılı takipçisi sayılan ve 1922’de Nobel alan Jacinto Benavente, gençliğindeki hayranlığı sebebiyle bildiriyi imzalamadı. ↩︎
[9] Judy B. McInnis, “Echegaray, José,” Nobel Prize Laureates in Literature, Part 1 içinde, erişim 31 Temmuz 2024, https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/echegaray-jose-19-april-1832-4-september-1916. ↩︎
[10] José Echegaray, The Son of Don Juan: An Original Drama in 3 Acts, çev. James Graham, Cameo Series (Londra: T. Fisher Unwin, 1895), önsöz. Alt başlığın İspanyolcası için Ríos-Font, Rewriting Melodrama, 73. Aslı şöyledir: “drama original en tres actos y en prosa inspirado por la lectura de la obra de Ibsen titulada Gengangere”. Gengangere, Hortlaklar’ın Norveççe adıdır. Oyunun Türkçe çevirisi bulunmadığı için Don Juan’ın Oğlu adı bu yazıda önerilmiştir. ↩︎
[11] Ríos-Font, Rewriting Melodrama, 73-74. ↩︎
[12] McInnis, “Echegaray, José.” ↩︎
[13] The Nobel Prize, “Nomination Archive: Nominations for the Nobel Prize in Literature 1904,” NobelPrize.org, erişim 31 Temmuz 2024, https://www.nobelprize.org/nomination/archive/list.php?prize=4&year=1904. Ibsen’i Viyana Üniversitesinden Jacob Minor, Echegaray’ı ise Daniel de Cortázar önerdi. Tolstoy’un 1906’ya kadar her yıl önerilmesi için Janina Gesche, Stockholmer literarische Entscheidungen: Zu den Ausleseprozessen bei der Vergabe des Nobelpreises für Literatur am Beispiel deutschsprachiger Kandidaten – von Theodor Mommsen bis Hermann Hesse (Berlin: Peter Lang, 2021), 93. ↩︎
[14] Espmark, Der Nobelpreis für Literatur, 193. ↩︎
[15] Espmark, Der Nobelpreis für Literatur, 142. Bildt’in mektubu 28 Ekim 1917 tarihlidir. ↩︎
[16] Ríos-Font, Rewriting Melodrama, 88. ↩︎
Kaynakça
Bu yazıda Almanca ve İspanyolca kaynaklardan yapılan alıntıların Türkçeye çevrilmesinde Anthropic’in Claude modelinden (claude-opus-5) yardım alınmıştır.
Echegaray, José. The Son of Don Juan: An Original Drama in 3 Acts. Çeviren James Graham. Cameo Series. Londra: T. Fisher Unwin, 1895. Project Gutenberg, e-kitap no. 56126. Erişim: 31 Temmuz 2024. https://www.gutenberg.org/cache/epub/56126/pg56126-images.html
Espmark, Kjell. Der Nobelpreis für Literatur: Prinzipien und Bewertungen hinter den Entscheidungen. Çeviren Ruprecht Volz ve Fritz Paul. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1988.
Gesche, Janina. Stockholmer literarische Entscheidungen: Zu den Ausleseprozessen bei der Vergabe des Nobelpreises für Literatur am Beispiel deutschsprachiger Kandidaten – von Theodor Mommsen bis Hermann Hesse. Berlin: Peter Lang, 2021.
McInnis, Judy B. “Echegaray, José.” Nobel Prize Laureates in Literature, Part 1 içinde. Erişim: 31 Temmuz 2024. https://www.encyclopedia.com/arts/culture-magazines/echegaray-jose-19-april-1832-4-september-1916
The Nobel Prize. NobelPrize.org. Erişim: 31 Temmuz 2024. Kullanılan sayfalar: “Award Ceremony Speech 1904”, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1904/ceremony-speech/; “José Echegaray y Eizaguirre – Facts”, https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1904/eizaguirre/facts/; “Nomination Archive: Nominations for the Nobel Prize in Literature 1904”, https://www.nobelprize.org/nomination/archive/list.php?prize=4&year=1904
Ríos-Font, Wadda C. Rewriting Melodrama: The Hidden Paradigm in Modern Spanish Theater. Lewisburg: Bucknell University Press, 1997.
Bir Cevap Yazın